Dómur gegn Smáríkinu fyrir brot á áfengislöggjöfinni
Héraðsdómur Reykjaness
Dómur 8. apríl 2026
Mál nr. S-1780/2025:
Ákæruvaldið (Árni Bergur Sigurðsson aðstoðarsaksóknari) gegn X X X forsvarsmanni Smáríkisins * (*breytt FGÁ . nafn tekið út – titill settur inn. ) (Ólafur Eiríksson lögmaður)
I.Dómur:
Mál þetta, sem dómtekið var 19. mars 2026, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 16. júní 2025, á hendur ákærða X X X* , kt. 000000-0000, […], […].
Málið er höfðað á hendur ákærða fyrir brot gegn áfengislögum með því að hafa, sem stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og daglegur stjórnandi í Kjútís ehf., kt. 000000-0000 og daglegur stjórnandi í Icelandic Trading Company b.v., kt. 000000-0000, þann 30. maí 2024, selt einn 3000 ml hvítvínsbelg af tegundinni BiB Frontera Chardonnay, með 11% áfengisinnihaldi, fyrir kr. 6.898, í smásölu til tilgreinds einstaklings, í gegnum vefsíðuna www.smarikid.is, sem starfrækt er af félaginu Icelandic Trading Company b.v., en ákærði var þá skráður rétthafi lénsins, en áfengið var afhent sendli á vegum Wolt, sem fór með áfengið til umrædds einstaklings í kjölfar þess að viðkomandi hafði innt af hendi greiðslu fyrir áfengið og sendingarkostnað í gegnum greiðslugátt á vefsíðunni klukkan 15:10 þann 30. maí 2024 en umrædd smásala áfengisins var liður í atvinnustarfsemi beggja félaganna. Félagið Kjútís ehf. hafði keypt áfengið af áfengisheildsala á Íslandi á grundvelli tímabundins leyfis til heildsölu áfengis og geymdi það á starfsstöð sinni að Fellsmúla 24 í Reykjavík þar til áfengið var selt og afhent umræddum einstakling en framangreind viðskipti fóru fram án þess að ákærði og félögin sem hann veitti fyrirsvar hefðu leyfi til smásölu áfengis á Íslandi á umræddu tímabili. Þannig flutti Icelandic Trading Company b.v. áfengið ekki til Íslands í kjölfar pöntunarinnar í gegnum vefsíðuna heldur hafði milligöngu um smásölu áfengis sem Kjútís ehf. hafði þegar keypt hjá áfengisheildsala á Íslandi og hafði í geymslu á starfsstöð sinni. Með framangreindum hætti braut ákærði gegn einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins til smásölu áfengis á Íslandi.
Telst brot þetta varða við 1. mgr. 4. gr., 2. mgr. 9. gr., 1. mgr. 10. gr., sbr. 1. og 4. mgr.
gr. áfengislaga nr. 75/1998.
Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.
Í ákæru og rannsóknargögnum málsins kemur fram að Smáríkið sé með starfsstöð að Fellsmúla 24 en það á líklega að vera Fellsmúli 26, sbr. heimasíðu Smáríkisins. Þetta breytir því ekki að dómur verður lagður á málið enda varð vörn ákærða ekki áfátt vegna þessa, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Ákærði fór fram á það að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á þeim atriðum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, bókunum með honum, viðaukum við hann eða gerðum (,,EES-samningurinn“) sem taka þyrfti afstöðu til við úrlausn þessa máls. Með úrskurði dómsins 19. nóvember 2025 var þessari beiðni ákærða hafnað og var sú niðurstaða staðfest af Landsrétti 26. sama mánaðar (mál nr. 820/2025).
II Málavextir. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu voru lögreglumenn við eftirlit við starfsstöð Smáríkisins við Fellsmúla 26 í Reykjavík um hádegi fimmtudaginn 23. maí 2024. Þar urðu þeir m.a. vitni að því að ung stúlka bar þar út í bifreið marga kassa af bjór og aðstoðaði starfsmaður Smáríkisins hana við það. Fullorðinn karlmaður fór einnig þaðan út með áfengi og nokkrir aðilar til viðbótar komu að starfsstöðinni.
Lögreglumenn voru einnig við eftirlit 30. maí 2024 við Fellsmúla 26. Þá kom sendibifreið og af henni var tekið eitt vörubretti með kössum sem m.a. voru merktir ,,Peroni“ og var farið með brettið inn í starfsstöðina. Starfsmaður þar veitti vörunum viðtöku. Lögreglumenn höfðu síðan afskipti af manni, sem kvaðst vera sendill á vegum Wolt, en hann hafði komið út úr starfsstöðinni með kassa af lager bjór og sett hann inn í bifreið. Viðtakandi sendingarinnar var skráður Sara og símanúmer hennar var við nafnið.
Sendillinn kvaðst ekki hafa aðrar upplýsingar og hann fór síðan á brott. Lögreglumenn höfðu síðan afskipti af öðrum starfsmanni Wolt en hann kom að Fellsmúla 26 á bifreið, fór inn í starfsstöð Smáríkisins og kom þaðan út með vínbelg í kassa. Viðkomandi kvaðst hafa verið að sækja sendingu í Smáríkið, sem reyndist vera Frontera-vínkassi, og viðtakandi var skráður A á […]. Lögreglumaður hafði samband við hana og tók af henni framburð. Hún kannaðist við að hafa átt viðskipti við Smáríkið með smáforriti á netinu en sendill frá Wolt hafi komið með vöruna til hennar. Hún kvaðst hafa vitað um starfsemi Smáríkisins vegna auglýsingar á netinu. Á reikningi vegna viðskiptanna var A skráð greiðandi en seljandi ITC í Hollandi.
Lögreglumenn fóru inn í starfsstöð Smáríkisins og hittu þar fyrir starfsmann. Hann kvaðst hafa starfað sem verktaki hjá Smáríkinu í nokkra mánuði og taki þar stakar vaktir. Hann kvaðst vera einn á vakt og starf hans fælist í því að afhenda pantanir en greitt væri fyrir vörur á vefnum og hann hefði engin afskipti af því. Hann tæki saman vörurnar sem væru pantaðar og afhenti þær ýmist þeim sem hefði pantað eða sendli á vegum Wolt. Verktakinn sagði að þegar hann hafi verið á staðnum hafi alltaf sami maðurinn komið með vörur á starfsstöðina og hann væri yfirmaður sinn. Á vinstri hönd við innganginn á starfsstöðinni var afgreiðsluborð en innan við það voru hillur með áfengisflöskum og tölvubúnaður vegna afgreiðslu. Þar fyrir innan var kæliherbergi og áfengi í hillum. Á ljósmyndum frá vettvangi má m.a. sjá spjaldtölvu og tölvu með upplýsingum um pantanir, strikamerki og áfengisumbúðir með límmiðum með upplýsingum um pantanir merkt nöfnum, áfengi í hillum og á vörubrettum. Á ljósmyndum sést aðallega bjór og léttvín en einnig sterkt áfengi.
Fimmtudaginn 30. maí 2024 voru lögreglumenn við eftirlit við starfsstöð Smáríkisins að Miðhrauni 22b í Garðabæ þegar þeir sáu karlmann koma þar út með tvo kassa af bjór og hann fór síðan inn í húsnæðið aftur og starfsmaður þar rétti manninum eina kippu af bjór til viðbótar. Hann kvaðst hafa keypt bjór á vefsíðunni smariki.is fyrir um 12.000 krónur, greitt fyrir vörurnar á netinu og væri að sækja þær. Lögreglumenn ræddu við starfsmann Smáríkisins og sagði hún að starf hennar fælist í því að afhenda viðskiptavinum pantanir sem gerðar hefðu verið á vefsíðunni smariki.is. Starfsmenn myndu skoða skilríki og pantanir væru aðeins afhentar kaupanda samkvæmt pöntun. Eigandi Smáríkisins og framkvæmdastjóri þess, ákærði í máli þessu, komu á vettvang.
Í húsnæðinu var afgreiðsluborð í anddyrinu en fyrir innan það voru fimm kæliskápar með áfengi og áfengi í hillum. Lengra inni í húsnæðinu var kæliskápur með áfengi, 17 vörubretti með áfengi og áfengi í hillum og á borði. Á ljósmyndum sem teknar voru á vettvangi sjást kæliskápar með áfengi, áfengi í hillum og á vörubrettum. Um var að ræða bjór, bæði innlendan og erlendan, léttvín og sterkt vín.
Smáríkið var einnig með starfsstöð að Hraunbæ 102a í Reykjavík og þar voru lögreglumenn einnig við eftirlit fimmtudaginn 30. maí 2024. Þeir höfðu þar afskipti af kvenmanni sem kom með kippu af bjór út úr starfsstöðinni. Hún kvaðst hafa pantað kippuna á vefsíðunni smarikid.is, greitt fyrir með greiðslukorti og síðan sótt pöntunina að Hraunbæ 102a. Lögreglumenn fóru síðan, höfðu tal af starfsmanni, skoðuðu starfsstöðina og framkvæmdu birgðatalningu. Á starfsstöðinni koma viðskiptavinir inn í herbergi og þar er lúga þar sem pantanir eru afgreiddar. Fyrir innan afgreiðsluna er geymsla og þar fyrir innan er köld geymsla. Vörutegundir á starfsstöðinni reyndust vera 172 og margar þeirra voru íslensk framleiðsla. Á meðan lögreglumenn voru á staðnum komu þrír einstaklingar til að sækja pantanir. Á ljósmyndum frá starfsstöð Smáríkisins að Hraunbæ 102a sést áfengi á vörubrettum, í hillum og á vögnum, að stærstum hluta bjór og léttvín.
ITC, með heimili í Rotterdam í Hollandi, sótti um skráningu og útgáfu á kennitölu fyrir erlent fyrirtæki vegna bankaviðskipta á Íslandi með umsókn til fyrirtækjaskrár Skattsins, dags. 2. janúar 2024. Samkvæmt upplýsingum úr fyrirtækjaskrá Verslunarráðs Hollands var ITC stofnað 14. september 2023 og starfsemin sögð vera smásala á matvöru og lyfjabúðarvöru á vefnum. Stjórnarmaður við skráningu var ákærði en B var skráð forráðamaður 4. mars 2024 og var það 30. maí 2024 þegar atvikið varð sem ákært er vegna.
Félagið Kjútís var stofnað 18. janúar 2021 og forráðamaður þess var þá ákærði. Starfsemi þess var þá aðallega blönduð heildverslun. Félagið var skráð á virðisaukaskattsskrá 14. september 2023. Tilkynnt var um breyttan tilgang/starfsemi félagsins 25. september 2023 og þá var aðalstarfsemin sögð vera heildsala, dreifing matvæla og áfengis. Með tilkynningum sama dag var tilkynnt um að ákærði væri stjórnarmaður og prókúruhafi félagsins og lögheimili félagsins væri að Eskiási 1 í Garðabæ.
Í skilmálum Smáríkisins segir að viðskiptavinir þess þurfi að hafa náð 20 ára aldri og við stofnun aðgangs á smarikid.is þurfi viðskiptavinir að auðkenna aldur sinn með rafrænum skilríkjum. Allar vörur sem ITC bjóði til sölu í vefverslun sinni séu á lager á Íslandi og afgreiddar úr vöruhúsinu samdægurs eða í síðasta lagi næsta virka dag. Hægt sé að skila allri vöru nema matvöru (matur, bjór og vín) innan 14 daga frá því að viðskipti hafi farið fram.
Kjútís ehf. er með starfsleyfi frá heilbrigðisnefnd Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness, dags. 22. desember 2023. Í leyfinu kemur fram að það taki til heildverslunar og dreifingar á áfengi. Í tölvupósti heilbrigðiseftirlitsins frá 31. maí 2024, í kjölfar heimsóknar í afgreiðslu Smáríkisins að Miðhrauni 22b í Garðabæ, kemur fram að hjá þeim sé fyrirtækið skráð hjá eftirlitinu sem Kjútís ehf. sem sé með starfsleyfi fyrir dreifingu matvæla, þ.e. heildverslun með áfengi. Fyrirtækið ITC í Rotterdam sé söluaðili og komi fram á reikningi neytandans. Allar vörur á lager séu keyptar inn í nafni Kjútís ehf. en síðan sé gerður reikningur á milli Kjútís ehf. og ITC. Fyrirtækið Wolt, sem sé með starfsleyfi hjá Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur, sjái um heimsendingu fyrir ITC. Þá kemur fram að ITC sé ekki með starfsleyfi hjá heilbrigðiseftirliti og þurfi það að sækja um það til að geta móttekið vöru.
Samkvæmt yfirliti Smáríkisins hóf það viðskipti 3. nóvember 2023 og var þá með starfsstöð að Miðhrauni í Garðabæ en í maí 2024 bættust við starfsstöðvar við Fellsmúla og Hraunbæ í Reykjavík. Seldir áfengislítrar frá nóvember 2023 til og með maí 2024 voru 1.689 og velta án virðisaukaskatts var 37.593.864 krónur. Smáríkið er með lénið smarikið.is skráð hjá ISNIC og var það skráð 19. júlí 2023 en ákærði er skráður rétthafi þess. Þá var netfangið info@smarikid.is skráð 5. júní 2024 á nafn ITC.
Kjútís ehf. og ITC gerðu með sér þjónustusamning 1. nóvember 2023. Þar kemur fram að Kjútís ehf. sé íslenskt þjónustufyrirtæki sem veiti ITC aðstöðu og aðra þjónustu. Þjónustan felist í því að útvega athafnasvæði eins og þurfi til þess að selja vörur ITC á Íslandi, athafnasvæði eins og vöruhús og önnur geymslusvæði sem tengist skipulögðu dreifikerfi. Þá skuli Kjútís ehf. taka á móti vörum ITC til sölu á Íslandi og afhendingar á þeim vörum annað hvort til íslenskra viðskiptavina eða íslenskra milliliða. Einnig taki þjónustan til vinnslu og pökkunar á vörum ITC til sölu á Íslandi eins og þörf krefji. Í samningnum segir að Kjútís ehf. sé heimilt að útvista þjónustu samkvæmt samningnum til þriðja aðila en Kjútís ehf. hafi hins vegar ekki vald til þess að semja fyrir hönd ITC eða til að binda það að lögum. ITC skuli greiða Kjútís ehf. þjónustugjald fyrir veitta þjónustu mánaðarlega eða á þann hátt sem kunni að vera samið um. Kjútís ehf. skuli halda tímaskráningu og tímaskýrsla skuli fylgja hverjum reikningi sem skuli gefnir út í íslenskum krónum. Ákærði skrifaði undir þjónustusamninginn bæði fyrir hönd ITC og Kjútís ehf.
Samkvæmt bréfum Skattsins frá 11. júní 2024 var ekki um útflutning að ræða á vegum Kjútís ehf. á tímabilinu 1. september 2023 til 31. maí 2024. Á sama tímabili var hvorki um inn- eða útflutning að ræða á vegum ITC.
Lögregla gerði skoðun 1. júlí 2024 á vefsýnileika fyrirtækisins Smáríkið sem sé íslenskt útsölunafn á fyrirtækinu ITC. Vefsíða fyrirtækisins smarikid.is var skoðuð og opinberar síður þess á Facebook og TikTok. Opinbera síðan sé sölusíða þar sem selt sé áfengi í lausasölu og forsíðan sýni tvo möguleika, sótt eða heimsending og síðan sé hægt að skoða þær vörur sem netverslunin bjóði upp á. Þá sé hægt að skoða staðsetningu verslunar. Skrá þarf sig inn með rafrænum skilríkjum. Auglýsingar á Facebook-síðu Smáríkisins voru flestar um opnunartíma en ekki var hægt að sjá að áfengi væri beint auglýst né að auglýsingum væri beint að ungmennum.
Samkvæmt vottorði úr fyrirtækjaskrá frá 3. júní 2024 var ákærði stjórnarmaður í Kjútís ehf. og með prókúruumboð. Tilgangur félagsins er heildsala, dreifing matvæla og áfengis og önnur ótalin framleiðsla á matvælum. Félagið var stofnað 18. janúar 2021 og forráðamaður þess var þá ákærði.
Ákærði, XXX*, gaf skýrslu hjá lögreglu 4. júní 2024. Hann lýsti því að starfsemi Kjútís ehf. væri heildsala með matvæli með áherslu á áfengi. Félagið hafi upphaflega verið stofnað til að reka ísbúð en tilgangi þess hafi verið breytt árið 2023 og þá hafi ákærði komið að rekstri félagsins. Kjútís ehf. sé umboðsaðili ITC á Íslandi en stundi ekki smásölu á áfengi en í smásölu felist sala til einstaklinga. Þegar viðskiptavinir fari inn á vefsíðuna smarikid.is greiði þeir ITC fyrir pantaðar vörur sem komi frá íslenskum birgjum svo sem Coca-Cola, Mekka, Ölgerðinni, Innnes og Globus en Kjútís ehf., sem sé heildsali áfengis, kaupi áfengi af birgjunum en selji það síðan til ITC. Starfsmaður Kjútís ehf. taki við áfenginu frá birgjunum. Áfengið, sem fari aldrei frá Íslandi, sé síðan selt til viðskiptavina af ITC sem taki við greiðslum fyrir áfengið. ITC sé erlent félag og selji það sem pantað sé í gegnum vefsíðuna smarikid.is. Kjútís ehf. sé með þjónustusamning við ITC um afhendingu á áfengi sem ITC selji. Það félag hafi verið stofnað til að selja áfengi í smásölu á Íslandi en það sé til heimilis í Hollandi og ekki með nein leyfi hér á landi. Forsvarsmaður ITC sé B, vinkona ákærða, en hún sé námsmaður í Hollandi. Eigendur ITC og Kjútís ehf. séu að hluta til þeir sömu, þ. á m. ákærði. Ákærði sagði að Smáríkið væri ekki vínbúð þrátt fyrir að hafa auglýst á TikTok: ,,Vínbúð með lág verð og hraða heimsendingu.“ Forsvarsmenn Smáríkisins hafi ekki verið ánægðir með þessa auglýsingu og hætt samstarfi við auglýsingastofuna sem gerði hana. Ákærði sagði að Kjútís ehf. væri með starfsstöðvar í Miðhrauni, Hraunbæ og Fellsmúla og félagið greiði húsaleigu á þessum stöðum. Áfengið, sem sé pantað hjá ITC, sé afhent á starfsstöðvunum til viðskiptavina eða sendlum frá Wolt ef viðskiptavinirnir óska eftir því en Kjútís ehf. sé dreifingaraðili fyrir ITC og Kjútís ehf. sé með samning við Wolt um dreifingu á seldum vörum. Ákærði kvaðst bæði hafa aðgang að bankareikningum Kjútís ehf. og ITC og með prókúru fyrir báða aðilana. Bókhald fyrir ITC sé fært hér á landi.
Ákærði sagði að fjórir aðilar hefðu stofnað ITC, og þ. á m. ákærði, í þeim tilgangi að selja áfengi í smásölu hér á landi. Það hafi verið fordæmi fyrir þessu fyrirkomulagi á landinu og allt gert samkvæmt gildandi reglum. Ákærði kvaðst ekki vita til þess að ITC hafi keypt áfengi af heildsölum hér á landi.
III Kröfur og sjónarmið ákærða. Ákærði krefst þess aðallega að verða sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara, komi til sakfellingar, er krafist vægustu refsingar sem lög frekast leyfa. Þá er þess krafist að allur sakarkostnaður verði lagður á ríkissjóð, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða.
Ákærði segir að ákæra í málinu sé í mikilvægum atriðum óljós og það hafi áhrif á möguleika hans til að grípa til varna. Það sé m.a. erfiðleikum bundið að átta sig nákvæmlega á því hvaða háttsemi ákæruvaldið telji refsiverða. Þó segir ákærði að það sé ljóst að hann sé aðeins ákærður fyrir smásölu áfengis en hvorki heildsölu né birgðahald. Hann telur hins vegar að lýsing ákæruvaldsins á málsatvikum og viðskiptunum sé í grundvallaratriðum röng. Ákærði segir að hvorki Kjútís ehf. né Icelandic Trading Company (ITC) selji áfengi í smásölu á Íslandi, heldur hafi Kjútís ehf., sem hafi leyfi til heildsölu áfengis á Íslandi, selt ITC, sem hvorki hafi starfsemi né aðsetur á Íslandi, áfengið úr landi. Áfengið, sem ákært sé vegna, hafi verið geymt á starfsstöð Kjútís ehf. hér á landi á grundvelli þjónustusamnings félagsins við ITC, þar til það hafi verið afhent sendli á vegum Wolt samkvæmt beiðni kaupanda. Ekkert samningssamband hafi verið á milli Kjútís ehf. og kaupanda áfengisins, sem ákært er vegna, en það hafi verið keypt af ITC í Hollandi. Það sé ekki refsivert að kaupa þjónustu af íslenskum aðila um það að geyma áfengi á Íslandi né að afhenda áfengi, sem staðsett sé á Íslandi, en sé í eigu erlends aðila. Í ákæru sé ekki lýst smásölu til einstaklings á Íslandi sem brjóti gegn einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins (ÁTVR). Ákærði segir að einkaleyfi ÁTVR til smásölu á áfengi hér á landi nái ekki til vefverslunar með áfengi. Hvorki í áfengislögum nr. 75/1998 né í lögum um verslun með áfengi og tóbak nr. 86/2011 sé að finna skilgreiningu á því hvað felist í einkaleyfi ÁTVR til smásölu á áfengi. Í ákvæðum þar um felist hins vegar takmörkun á atvinnufrelsi sem verði að skýra þröngt enda sé atvinnufrelsi verndað af 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Takmarkanir á því verði að koma fram með skýrum hætti í settum lögum og þær verði að skýra þröngt. Ákærði telur að einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis sé bundið við rekstur áfengisútsölu, þ.e. áfengisverslana, og það taki ekki til sölu áfengis í vefverslun. Þá hafi ÁTVR ekki einkaleyfi á afhendingu áfengis. Alþingi hafi ekki tekið afstöðu til þess með beinum eða óbeinum hætti að vefverslun með áfengi skuli vera ólögmæt og refsiverð. Þá sé meginreglan sú að refsiheimildir verði að vera skýrar en ákvæði áfengislaga séu ekki skýr eða ótvíræð um að vefverslun með áfengi sé andstæð lögum. Þá segir ákærði að skýra verði ákvæði áfengislaga til samræmis við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993. Sala og kaup áfengisins í þessu máli hafi að öllu leyti farið fram í vefverslun félags í Hollandi og slík viðskipti séu heimil á EES-svæðinu. Þá sé heimilt að nýta milliliði og flutningsaðila í slíkum viðskiptum.
IV Framburðir ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði lýsti því að Kjútís ehf. væri með heildsölu á matvöru, þ. á m. á áfengi, og þannig væri um viðskipti á milli fyrirtækja að ræða. ITC væri erlent fyrirtæki með netsölu á áfengi, gosi o.fl. í Hollandi og hefði verið stofnað í þeim tilgangi. Félagið væri með engan starfsmann hér á landi. Ákærði þori ekki að segja til um hvort ITC væri að selja vörur til einstaklinga í Hollandi. Ákærði kvaðst ekki hafa verið framkvæmdastjóri ITC 30. maí 2024 en hann hafi verið í stjórn félagsins og tekið þátt í rekstri þess, m.a. greitt einn og einn reikning fyrir það. Ákærði hafi hins vegar ekki tekið þátt í daglegum rekstri félagsins. Bókhaldi og fleiru fyrir félagið hafi verið sinnt í verktöku í Hollandi. Stjórnandi félagsins og stjórnarmaður hafi verið B en ákærði kvaðst ekki vita hvort hún hafi sinnt öllum störfum fyrir félagið. Núna kvaðst ákærði stjórna ITC og á árinu 2024 hafi hann haft aðgang að bankareikningum félagsins og haft prókúru fyrir það.
Ákærði sagði að ITC og Kjútís ehf. væru með þjónustusamning sín á milli og sala til ITC væri sala úr landi og ITC væri með engin leyfi til starfsemi hér á landi. Kjútís ehf. taki að sér ýmiss konar ábyrgð fyrir ITC, svo sem vörugeymslu, birgðahald og flutning. ITC sé ekki milliliður í umræddum viðskiptum. Hins vegar sé Kjútís ehf. milliliður en viðskiptavinir ITC versli á smariki.is og greiði ITC fyrir vöruna enda eigi það félag áfengið þegar það sé selt. Ákærði kvaðst ekki vita hvort ITC myndi greiða aðflutningsgjöld hér á landi og hann vissi ekki hver væri þóknun Kjútís ehf. fyrir þátt félagsins í ferlinu. Ákærði kvaðst ekki hafa selt hvítvínsbeljuna sem tilgreind sé í ákæru.
Vitnið, B, kvaðst ekki koma að rekstri Kjútís ehf. en vitnið hafi verið í stjórn ITC frá mars til ágúst 2024. Vitnið vissi ekki hver tilgangur ITC hefði verið og vitnið þorði ekki að segja til um hvaða starfsemi félagið hefði haft með höndum. Vitnið hefði ekki stjórnað félaginu og vissi ekki hver hefði haft aðgang að bankareikningum þess. Vitnið kvaðst hafa búið í Hollandi og verið í námi með ákærða. Hann hafi beðið vitnið um að taka sæti í stjórn félagsins en vitnið vissi ekki hver hafi ákveðið að ITC skyldi greiða fyrir áfengi. Vitnið þekkti ekki til samskipta ITC og Kjútís ehf.
Vitnið, C, kvaðst hafa skrifað skýrslu um inn- og útflutning Kjútís ehf. og ITC sem er meðal rannsóknargagna málsins. Vitnið sagði að tollsvæði Íslands væri landið sjálft og 12 mílna landhelgin. Þegar um innflutning væri að ræða væru vörur fluttar erlendis frá og inn á tollsvæðið en útflutningur væri þegar vara færi frá tollsvæðinu. Vitnið staðfesti skýrslu sína.
Vitnið, A, kvaðst geta staðfest að hafa verslað hvítvín á netinu hjá Smáríkinu og fengið það afhent innan við klukkustund frá pöntun. Vitnið kvaðst ekki muna hvort það hefði verið að kaupa áfengið vegna matarboðs eða annars tilefnis en viðskiptin hefðu líklega farið fram fyrir kvöldmat í umrætt sinn.
Vitnið, lögreglumaður nr. D, kvaðst hafa verið á vettvangi og fylgst með umferð við Smáríkið. Þangað hafi komið vörubifreið með vörur og starfsmaður Smáríkisins hafi tekið á móti þeim. Þangað hafi einnig komið tveir sendlar frá Wolt sem lögreglumenn hafi rætt við sem og einstakling sem hafi verið skráður móttakandi að sendingu frá Smáríkinu. Lögreglumenn hafi rætt við starfsmann Smáríkisins, sem ekki hafi verið ákærði, en ekki séð leyfi til starfseminnar. Vitnið staðfesti skýrslu sína.
Vitnið, lögreglumaður nr. E, kvaðst hafa verið ásamt öðrum lögreglumanni að fylgjast með viðskiptavinum Smáríkisins. Þeir hafi séð starfsmann Smáríkisins taka við vörusendingu og þá hafi þeir séð bílstjóra frá Wolt og rætt við hann. Þá hafi þeir haft samband við einn viðskiptavin Smáríkisins og tekið framburð af honum í gegnum síma. Vitnið staðfesti skýrslu sína.
V Niðurstaða. Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hvílir sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhag, á ákæruvaldinu. Þá metur dómari það hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn, sbr. 1. mgr. 109. gr. laganna. Þá metur dómari það enn fremur ef þörf krefur hvert sönnunargildi þær staðhæfingar hafa sem varða ekki beinlínis það atriði sem sanna skal en ályktanir má leiða af um, sbr. 2. mgr. 109. gr. laganna. Þá skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 111. gr. laganna.
Ákærði heldur því fram að ákæra í málinu sé óljós í mikilvægum atriðum og það hafi áhrif á möguleika hans til að grípa til varna. Samkvæmt c.-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal í ákæru greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla, ef því er að skipta. Í ákæru er lýst með greinargóðum hætti hver sú háttsemi er sem ákært er vegna og talin er refsiverð af hálfu ákærða. Er háttsemin talin hafa brotið gegn einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis á Íslandi og um það hverfist mál þetta.
Ákærði tekur fram í greinargerð sinni að aðeins sé ákært fyrir smásölu áfengis en hvorki heildsölu né birgðahald. Af því má ráða að ákærði geri sér grein fyrir því hverjar sakargiftir í málinu séu og verjandi ákærða skilaði 14 blaðsíðna greinargerð vegna málsins. Með hliðsjón af þessu verður ekki annað séð en ákærða hafi verið vel mögulegt að taka til varna í málinu.
Ákærði hefur sjálfur lýst því fyrirkomulagi sem Smáríkið starfar eftir en það hefur leyfi til heildsölu áfengis hér á landi. Smáríkið kaupir áfengi af heildsöluaðilum hér á landi og selur það til ITC í Hollandi. Áfengið fer hins aldrei frá Íslandi þótt kaupandi þess sé í Hollandi heldur er Kjútís ehf. með þjónustusamning við ITC sem felur það í sér að Kjútís ehf. geymir áfengið fyrir ITC sem selur það síðan í netsölu aðilum hér á landi. Kaupendur fá áfengið afhent á starfsstöðvum Kjútís ehf. hér á landi eða starfsmenn félagsins afhenda það sendlum frá Wolt samkvæmt óskum kaupenda sem afhenda það síðan kaupendum. Ekki virðist ágreiningur um það að umrædd viðskipti gangi fyrir sig með þessum hætti en það er þetta fyrirkomulag viðskipta sem ákært er vegna og málið snýst um. Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að í þessu felist smásala sem fari gegn einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis. Ákærði heldur því hins vegar fram að sala áfengis með þessum hætti sé í samræmi við íslensk lög og brjóti þannig ekki gegn einkaleyfi ÁTVR til smásölu á áfengi hér á landi. Ákærði neitar því sök.
Í ákæru segir að ákærði hafi sem stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og daglegur stjórnandi í Kjútís ehf. og daglegur stjórnandi í ITC 30. maí 2024 selt einn hvítvínsbelg í smásölu til einstaklings. Ákærði kveðst ekki hafa verið forráðamaður ITC á þessum tíma heldur hafi það verið B sem hafi tekið við og verið skráð sem forráðamaður 1. mars 2024
Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki hafa verið framkvæmdastjóri ITC þegar atvikið varð sem ákært er vegna en hann hafi verið í stjórn félagsins og tekið þátt í rekstri þess en þó ekki daglegum rekstri. Stjórnandi félagsins hafi verið B en ákærði vissi ekki hvort hún hefði sinnt öllum störfum fyrir félagið. Ákærði kvaðst hins vegar hafa haft aðgang að bankareikningum félagsins og haft prókúru fyrir þá. B lýsti því fyrir dómi að hún hefði búið í Hollandi og verið í stjórn ITC frá mars til ágúst 2024. Hún vissi ekki hver hefði verið tilgangur félagsins og treysti sér ekki til þess að segja til um hvaða starfsemi félagið hefði haft með höndum. Hún kvaðst ekki hafa stjórnað félaginu og hún vissi ekki hver hefði haft aðgang að bankareikningum þess. Ákærði hafi beðið B um að taka sæti í stjórn félagsins en þau hafi verið saman í námi í Hollandi. Samkvæmt þessu verður ekki annað séð en að skráning B sem forsvarsmanns ITC í mars 2024 hafi verið til málamynda vegna búsetu hennar í Hollandi. Það stóð ákærða næst að upplýsa og leggja fram gögn um það hver hafi verið daglegur stjórnandi ITC í maí 2024 hafi það verið einhver annar en hann sjálfur en það hefur hann ekki gert. Hann hefur hins vegar sjálfur upplýst að hann hafi verið með prókúru fyrir félagið og haft aðgang að bankareikningum þess á ofangreindu tímabili. Því má fullyrða að ákærði hafi verið daglegur stjórnandi í ITC í maí 2024 eins og fram kemur í ákæru. Ákærði hefur ekki mótmælt því að hafa verið forsvarsmaður Kjútís ehf. í maí 2024 enda benda gögn málsins eindregið til þess. Þá skal tekið fram að af ákærunni má ráða að ákærða er gefið að sök að hafa selt umræddan hvítvínsbelg sem forsvarsmaður Kjútís ehf. og ITC en ekki að ákærði hafi selt belginn persónulega. Enda er ekkert fram komið um það að ákærði hafi persónulega átt hvítvínsbelginn og þegar af þeirri ástæðu var ákærði ekki í færi til þess að selja belginn.
Ákærði fullyrðir að hvorki Kjútís ehf. né ITC selji áfengi í smásölu á Íslandi, heldur hafi salan sem ákært er vegna farið fram í vefverslun í Hollandi. Hvorki Kjútís ehf. né ITC flutti vörur frá Íslandi á tímabilinu 1. september 2023 til 31. maí 2024, þ.e. út fyrir tollsvæði íslenska ríkisins. Ekkert liggur heldur fyrir um það að félögin hafi flutt vörur hingað til lands á tímabilinu. Samkvæmt upplýsingum úr fyrirtækjaskrá Verslunarráðs Hollands var fyrsti skráði viðskiptadagur ITC 15. september 2023 og starfsemin sögð vera smásala á matvöru og lyfjabúðarvöru á vefnum. Í gögnum verslunarráðsins kemur einnig fram að starfsemin er netverslun með matvæli og lyfjavörur og sala áfengra drykkja á Íslandi og í öðrum löndum í gegnum netið. Með tilkynningu til fyrirtækjaskrár Skattsins 5. október 2023 var tilgangi Kjútís ehf. breytt í heildsölu, dreifingu matvæla og áfengis. Lénið samrikid.is var skráð hjá ISNIC 19. júlí 2023 og ákærði var skráður rétthafi þess. Þjónustusamningur milli ITC og Kjútís ehf. er frá 1. nóvember 2023 og skrifar ákærði undir hann fyrir hönd beggja aðila. Þegar þetta og rannsóknargögn málsins eru virt í heild sinni verður ekki annað ráðið en að því fyrirkomulagi sem félögin ITC og Kjútís ehf. ákváðu að hafa á sölu áfengis til einstaklinga eða annarra hér á landi hafi verið komið á í þeim tilgangi að reyna að komast fram hjá einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis á Íslandi, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga áfengislaga nr. 75/1998. Hvað þetta varðar skal tekið fram að hjá lögreglu sagði ákærði að ITC hafi verið stofnað til þess að selja áfengi í smásölu á Íslandi en nú heldur ákærði því fram að ITC stundi ekki smásölu á áfengi hér á landi.
Hugtakið smásala á sér langa sögu í íslensku máli og ekki hefur þótt ástæða til þess að útskýra inntak þess sérstaklega í settum lögum. Í greinargerð með frumvarpi til áfengislaga nr. 75/1998 segir um 1. mgr. 10. gr. laganna að með henni sé lagt til að viðhalda einkarétti ÁTVR til smásölu á áfengi án þess að ástæða þætti til að útskýra sérstaklega hugtakið smásala. Verður að telja óumdeilt að sala á neytendavörum til einstaklinga sé smásala. Þá er einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis ekki bundið við sölu í áfengisverslunum eins og ákærði heldur fram enda er það ekki takmarkað með neinum hætti í áfengislögunum. Í netsölu getur falist smásala og þó að netsala hafi ekki tíðkast við setningu áfengislaganna á sínum tíma þá verður talið að einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis taki einnig til netsölu áfengis hér á landi þegar áfengið er selt og ætlað til einkaneyslu. Það fyrirkomulag sem NTC og Kjútís ehf. hafa ákveðið að hafa á sölu áfengis til aðila hér á landi bendir einnig til þess, eins og fram er komið, að félögin hafi ekki talið heimilt samkvæmt gildandi lögum að selja áfengi í netsölu hér á landi, heldur er fullyrt að áfengið sem NTC selur sé selt í netsölu í Hollandi eins og fram er komið.
Atvinnufrelsi er verndað af 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og verður það ekki takmarkað nema með lögum. Samkvæmt 1. gr. áfengislaganna er tilgangur þeirra að miða að hófsemd í meðferð áfengis. Með bannlögunum svokölluðu, sem tóku gildi 1. janúar 1915, var innflutningur og sala áfengis bönnuð með öllu. Allt frá þeim tíma hefur sala áfengis verið takmörkuð með einhverjum hætti og með lögum nr. 64/1928 var ríkisstjórn landsins m.a. veittur einkaréttur til innflutnings og sölu á áfengi. Þá hafa aldurstakmörk verið sett varðandi neyslu og kaup á áfengi og þá var ekki heimilt að selja áfengan bjór hér á landi fyrr en 1. mars 1989. Allar þessar takmarkanir, sem og aðrar, hafa verið settar með lýðheilsusjónarmið að leiðarljósi enda hefur skaðsemi áfengis löngu verið viðurkennd. Þessar takmarkanir eru einnig almennar þannig að allir þurfa að sæta þeim. Með vísan til þess verður ekki talið að þær brjóti gegn ákvæði stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Þá skal einnig tekið fram að 1. mgr. 10. gr. áfengislaganna er skýr um það að ÁTVR hefur einkaleyfi til smásölu áfengis og fullnægir því reglum refsiréttarins um skýrleika refsiheimilda. Það er enginn vafi um það við hvað er átt.
Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er hlutverk lögreglu m.a. að gæta almannaöryggis, halda uppi lögum og reglu, stemma stigu við afbrotum, vinna að uppljóstran brota, stöðva ólögmæta háttsemi og fylgja málum eftir í samræmi við það sem mælt er fyrir um í lögum um meðferð sakamála eða öðrum lögum. Í 2. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er hlutverk ákærenda að tryggja, í samvinnu við lögreglu, að þeir sem afbrot fremja verði beittir lögmæltum viðurlögum. Þannig var lögreglu skylt að taka til rannsóknar ætlað brot ákærða á áfengislögum og síðan ákæruvaldsins að gefa út ákæru á hendur ákærða væru taldar yfirgnæfandi líkur á því að hann hefði gerst sekur um refsiverða háttsemi í starfsemi ITC og Kjútís ehf. Því getur ekki breytt þó aðrir hafi hugsanlega gerst sekir um sömu eða svipaða háttsemi eins og ákærði vill halda fram en ekki hafi verið ákært vegna þess.
Það er viðurkennt að einstaklingum hér á landi sé heimilt að kaupa áfengi í erlendum vefverslunum og þá flytur viðkomandi einstaklingur áfengið hingað til lands til einkanota með óháðum/sjálfstæðum flutningsaðila en ekki í atvinnuskyni. Þetta má m.a. ráða af EES-samningnum og dómum sem hafa fallið um inntak hans. Þar er ekki um atvinnustarfsemi að ræða eins og í tilfelli ITC og Kjútís ehf. Í ýmsum löndum er smásala á áfengi takmörkuð með einhverjum hætti og slíkar takmarkanir eru taldar heimilar, sbr. það sem áður hefur komið fram um lýðheilsusjónarmið varðandi áfengissölu. Ekki verður séð að dómar Evrópudómstólsins hafi verið á þann veg að starfsemi eins og sú sem ITC og Kjútís ehf. stunda sé heimil, sbr. dóm í máli nr. C-1981/14, Visnapuu. Hvað þetta varðar skal og bent á það að ekki var fallist á það að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í tilefni af þessu máli. Í úrskurði Landsréttar hvað það varðar kemur m.a. fram að í dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins hafi verið lagt til grundvallar að léttvín af þeim toga sem sakargiftir á hendur varnaraðila lúta að falli utan gildissviðs EES-samningsins.
Það getur engu breytt um mál þetta að einstakir ráðherrar eða alþingismenn hafi í gegnum tíðina talið að starfsemi eins og ITC og Kjútís ehf. reka sé heimil samkvæmt íslenskum lögum. Eins og ítrekað hefur komið fram hefur ÁTVR einkaleyfi til smásölu áfengis hér á landi samkvæmt áfengislögum. Sé það vilji löggjafans að breyta því verður það aðeins gert með breytingu á áfengislögunum og/eða öðrum lögum eftir atvikum. Það er ekki hlutverk dómstóla að breyta settum lögum. Um refsiábyrgð ákærða fer samkvæmt íslenskum lögum.
ITC er ekki með starfsemi á Íslandi en selur þrátt fyrir það áfengi til aðila hér á landi með milligöngu Kjútís ehf. en ákærði er í forsvari fyrir bæði félögin. Um er að ræða að stærstum hluta áfengi sem hefur verið framleitt hér á landi og aldrei farið frá landinu, þ.e. út úr lögsögu íslenska ríkisins. Þessi starfsemi er smásala áfengis. Verður ekki annað ráðið en fyrirkomulaginu á áfengissölu félaganna hafi beinlínis verið komið á í þeim tilgangi að reyna að komast fram hjá einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis hér á landi eins og áður hefur komið fram.
Með vísan til alls ofanritaðs og rannsóknargagna málsins telst hafið yfir skynsamlegan vafa og þar með sannað að ákærði hafi sem forsvarsmaður Kjútís ehf. og ITC gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þar með brotið gegn einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis hér á landi. Þykir háttsemi ákærða rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Hefur ákærði unnið sér til refsingar í samræmi við það.
Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Með vísan til atvika málsins telst refsing hans hæfilega ákveðin sekt að fjárhæð 100.000 krónur sem greiðist í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa að telja, ella sæti ákærði fangelsi í átta daga.
Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Eiríkssonar lögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin með hliðsjón af umfangi málsins 4.947.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Það skal tekið fram að sá tímafjöldi sem verjandi hefur skráð vegna málsins þykir mjög úr hófi miðað við umfang þess.
Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Árni Bergur Sigurðsson aðstoðarsaksóknari. Ingi Tryggvason héraðsdómari kveður upp dóm þennan.
D ó m s o r ð: Ákærði, X X X* , greiði 100.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa að telja en sæti ella fangelsi í átta daga. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Eiríkssonar lögmanns, 4.947.000 krónur.
Dr. Ragný Þóra Guðjonsen tók saman og birti á FB síðu fyrir nokkru þessa athyglisverðu punkta:
„STJÓRNVALDSAÐGERÐIR VIRKA – EKKI HEIMILA NETSÖLU ÁFENGIS
Vegna umræðu um netsölu áfengis tók ég saman niðurstöður nokkurra rannsókna um þetta efni. Það er sem sagt nokkuð skýrt og vel kortlagt að aukið aðgengi að áfengi, þar með vegna netsölu er áhættuþáttur sér í lagi fyrir ungt fólk og þá sem stunda áhættusamar drykkjuvenjur:
Meira aðgengi að áfengi eykur líkur á meiri áfengisneyslu. Morrison, C. N., Byrnes, H. F., Miller, B. A., Wiehe, S. E., Ponicki, W. R., & Wiebe, D. J. (2019). Exposure to alcohol outlets, alcohol access, and alcohol consumption among adolescents. Drug and Alcohol Dependence, 205. 107622. https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2019.107622
Markaðssetning áfengis gagnvart ungu fólki eykur líkur á áfengisnotkun þeirra. Jernigan, D., Noel, J., Landon, J., Thornton, N., & Lobstein, T. (2017). Alcohol marketing and youth alcohol consumption: a systematic review of longitudinal studies published since 2008. Addiction, 112: 7–20. https://doi.org/10.1111/add.13591
Regluverk í kringum netsölu áfengis stenst ekki samanburð við aðgengiskröfur sem eru gerðar í sérstökum áfengisverslunum og eru ófullnægjandi til að vernda aðgengi ungs fólks. Colbert, S., Wilkinson, C., Thornton, L., Feng, X., & Richmond, R. (2021). Online alcohol sales and home delivery: An international policy review and systematic literature review. Health Policy, 125(9), 1222–1237. https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2021.07.005
Hópurinn sem kaupir áfengi á netinu er líklegri til að vera yngri eða að stunda áhættusamar drykkjuvenjur (drekka 6 drykki eða meira í hvert skipti). Líkur á skaða vegna áfengisdrykkju aukast þar sem netkaupin gera kleift að halda áfram drykkju sem ella hefði stöðvast þegar áfengið var búið. Auðvelt er fyrir ungmenni að komast framhjá aðgengiskröfum við kaupin og algengt er að reglum um aðgengi sé ekki fylgt eftir: Monjica-Perez Y., Callinan S., Livingston M. Alcohol home delivery services: an investigation of use and risk. 2019. http://fare.org.au/…/Alcohol-home-delivery-services.pdf
Fjöldi sölustaða áfengis þar með á netinu, tengist auknum líkum á því að áfengis sé neytt og hversu oft það er gert. Þessi niðurstaða kom fram óháð ýmsum einstaklingsþáttum og félags-efnahagslegri stöðu. Möguleikar ungs fólks á að útvega sér áfengi aukast við netsölu, meðal annars með því að fá fólk í umhverfinu, vini eða fjölskyldu, til að kaupa áfengið. Chen, MJ., Gruenewald, P. J., & Remer, L. G. (2009). Does Alcohol Outlet Density Affect Youth Access to Alcohol? Journal of Adolescent Health, 44(6), 582-589. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2008.10.136
Hröð þróun netsölu á áfengi er áhyggjuefni og skortur er á regluverki. Staða sem ógnar lýðheilsu þjóða. Huckle, T., Parker, K., Romeo, J. S., & Casswell, S. (2020). Online alcohol delivery is associated with heavier drinking during the first New Zealand COVID-19 pandemic restrictions. Drug and Alcohol Review, 40(5), 826–834. https://doi.org/10.1111/dar.13222 „
Tilefni yfirlýsingarinnar er að koma á framfæri upplýsingum inn í umræðuna sem nú geisar í samfélaginu og fjölmiðlum um þá opinberu áfengisstefnu sem hefur verið í gildi. Stefnu sem forvarnarsamtök og fleiri telja að yfirvöld hafi leyft markaðsöflum að mylja undan á síðustu árum í mótsögn við áfengislög og samþykkta lýðheilsustefnu Íslands til 2030.
Í rúm 5 ár, eða allt frá kæru ÁTVR til lögreglu þann 16. júní 2020 vegna netsölu innlendra aðila á áfengi, hafa nokkur frjáls félagasamtök átt þétt samstarf um að opna augu stjórnvalda og almennings fyrir mikilvægi þess að klára þá kæru. Félögin telja að fyrirkomulag netsölunnar sé yfirstandandi lýðheilsuógn og ógni vernd barna og ungmenna í landinu.
Félögin eru:
Fræðsla og forvarnir-félag áhugafólks um forvarnir og heilsueflingu, forvarnir .is
Foreldrasamtök gegn áfengisauglýsingum, foreldrasamtok.is
IOGT á Íslandi, iogt.is og
SAFF-Samstarf félagasamtaka í forvörnum
Niðurstaða bráðlega eftir 5 ára bið
Kæran hefði getað klárast 2020/2021 ef henni hefði verið sinnt, en er ekki enn komin á leiðarenda nú hálfum áratug síðar.
Loks hillir þó undir niðurstöðu því lögreglan á höfuðborgarsvæðinu kláraði að rannsaka kærumálið í haust sem leiddi til þess að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu ákærði netsöluaðila til héraðsdóms Reykjaness í september 2025. Aðalmeðferð málsins á að fara fram þann 12. janúar nk. samkvæmt upplýsingum sem leitað var eftir símleiðis hjá dómstólnum.
Hafa framangreind forvarnarfélög leitað til fjölda opinberra aðila og stofnana og m.a. sent erindi til stjórnsýslu- og eftirlitsnefndar Alþingis vegna vinnubragða og seinagangs yfirvalda og ráðherraábyrgðar. Erindið hefur verið tekið fyrir í nefndinni en er enn á hennar borði og hefur ekki hlotið þar niðurstöðu, Hægt er að sjá hluta af þessari vinnu samtakanna á heimasíðum þeirra s.s. forvarnir.is, foreldrasamtok.is og iogt.is.
Breiðfylking heilbrigðisstétta og forvarnarsamtaka standa saman
Samtökin hafa haft forystu um að sem flestir hvetji stjórnvöld til að hafa lýðheilsu, vernd barna og ungmenna og samfélagslega ábyrgð að leiðarljósi í þessu máli. Sú forysta leiddi m.a. til þess að breiðfylking heilbrigðisstétta og forvarnarsamtaka hefur tvívegis gefið út opinberar áskoranir og ráð til yfirvalda. Þær sýna sterka samstöðu sem og þær áhyggjur sem ríkja um málið hjá þessum aðilum. Sjá hér:
Þá skal bent á að þau markaðsöfl sem nú eru að markaðssetja áfengi gagnvart ungmennum og almenningi í fjölmiðlum, á samfélagsmiðlum, í tengslum við íþróttaviðburði og víðar í samfélaginu, eru ágeng og herská, enda eftir miklum gróða að slægjast. Söluveltan er nú þegar upp á einhverja milljarða miðað við opinber viðtöl við þau öfl Veltir milljörðum á netsölu áfengis – RÚV.is. Almenningur situr svo uppi með reikninginn vegna afleiðinganna eins og allir þekkja. skattfé rennur úr ríkisstjóði til að greiða fyrir þær.
Ráðherrar ofl. segja enga óvissu í lögum, þau séu skýr
Bæði heilbrigðisráðherra í sumar og fjármála- og efnahagsráðherra í gær, hafa sagt að um lögleysu sé að ræða og að það sé ekki óvissa í lögum.
Heilbrigðisráðherra 16. júní 2025. “Ég vil taka fram að ég tel brýnt að tekið sé á þeirri lögleysu sem netsala áfengis er.”Tekur ný ríkisstjórn af skarið? – Vísir
Fjármála- og efnahagsráðherra 5. janúar 2026. „Álit okkar, dómsmálaráðuneytisins og ytri aðila, er svo að það sé í sjálfu sér engin óvissa og þetta snúist bara um að framfylgja lögunum. Menn geta tekist á um það hvort lögin eigi að vera svona eða einhvern veginn öðruvísi en ég tek ekki undir það að það sé óvissa í lögunum,“„Stefna Viðreisnar eitt en gildandi réttur annað“
Dómur handan við hornið
Þegar staðan er sú að markaðsöfl klifa á að áfengislög séu óskýr en sitjandi ráðherrar, forvarnarsamtök, lögreglan, ÁTVR og fleiri segja þau skýr, er réttast að bíða niðurstöðu dómstóla sem er loks handan við hornið. Forvarnarsamtök ofl. hafa beðið í 5,5 ár en vita að nú er biðin senn á enda því málið er komið á dómsstólastig.
Tapist málið þarf að taka stokkinn á ný
Út frá lýðheilsusjónarmiðum, verndun barna og ungmenna og sjónarmiðum um samfélaglega ábyrgð er vonast til þess að málið vinnist í dómi. Vilji hinsvegar svo ólíklega til að málið tapist í dómi þarf löggjafinn í framhaldinu að taka stokkinn á ný og gera upp við sig hvort setja eigi nýja áfengislöggjöf sem hafi áfram lýðheilsu, vernd barna og ungmenna og samfélagslega ábyrgð að leiðarljósi, eða láta nýja löggjöf ganga í gagnstæða átt. Forvarnarsamtök treysta á að góð samfélagsleg gildi verði áfram leiðarljósið í framtíðinni.
Um miðjan janúar hefst málflutningur í máli saksóknara gegn hérlendri „erlendri netsölu“ vegna ólöglegrar smásölu áfengis. Dómur ætti að liggja fyrir fljótlega og mun að öllum líkindum staðfesta það sem hefur verið vitað árum saman: að hér er um ólöglega starfsemi að ræða, sem ekki hefur verið brugðist við. Nú þegar hefur Héraðsdómur vísað frá röksemdum er varða ESS saminginn. Kjarni málsins því íslenska áfengislöggjöfin eins og alltaf hefur legið fyrir.
Þetta skýrir þann mikla óróa á opinberum vettvangi þessi dægrin, þar sem sérhagsmunaaðilar halda því fram, statt og stöðugt, gegn betri vitund, að málið sé lagalega óljóst. Sú fullyrðing stenst ekki. Íslensk áfengislöggjöf er afar skýr, einkum fimmti kaflinn, og auðskilin hverri læsri manneskju (1). Lögin eru afdráttarlaus en í ljósi reynslunnar (og fjármagns) munu sérhagsmunaaðilar freista þess að þvæla málinu um dómskerfið (og víðar) eins lengi þeim verður frekast unnt.
Í algjörlega sambærilegu máli hefur Hæstiréttur Svíþjóðar kveðið upp skýran dóm, hinn svokallaða Winefinderdóm (2). Þar kemur fram að innflutningur felist í því að flytja raunverulega inn áfengi frá öðru landi í eigin nafni og til eigin nota, sem er nákvæmlega sambærilegt og leyft er hérlendis. Það er heimilt að flytja inn áfengi til eigin neyslu, í eigin nafni og gera skil á tilheyrandi sköttum og gjöldum. Um leið og sala til þriðja aðila fer fram (t.d. af lager/verslun eða hvað nafni sem söluaðilar kunn að kalla rýmið/aðstöðuna eða starfsemina) þá er um smásölu að ræða. Þetta er einfalt, engin geimvísindi og ekkert sem er óskýrt.
Það sem er áhyggjuefni er hinn langi dráttur sem varð á því að yfirvöld tækju á þessari ólöglegu starfsemi. Fyrsta málinu var af Héraðsdómi vísað frá án efnislegrar niðurstöðu, þar sem ÁTVR var ekki talin aðili máls. Þegar að ÁTVR áfrýjar þeirri niðurstöðu til Landréttar þá greip þáverandi fjármálaráðherra (sem ÁTVR fellur undir) inn í málið með yfirlýsingu um að það væri óþarfi, gerði ÁTVR þar með umboðslaust og stöðvaði það ferli, augljóslega vitandi um hver niðurstaðan málsins yrði, málið féll niður. Í kjölfarið liðu rúmlega fimm ár án aðgerða, þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar frá forvarnasamtökum og þeirra fjölmörgu aðila sem vinna að vernd barna og ungmenna, lýðheilsu- og forvarnarmálum. Það var ekki fyrr en í haust eftir rúmlega fimm ára rannsókn lögreglunnar að saksóknaraembættið gaf loksins út kæru í þessu augljósa máli.
Í dag er mikill þrýstingur frá fámennum hópi sérhagsmunaaðila, „erlendra netsala“ um að afnema lýðheilsu- og forvarnarstefnu sem hefur verið við lýði hérlendis og almenn sátt hefur ríkt um árum saman. Breytingar í þágu þeirra sem hagnast verulega á þessari starfsemi, leggja takmarkað af mörkum til samfélagsins og ekki í neinu samræmi við þann kostað sem samfélagið ber af afleiðingunum. Sterk teikn eru um aukna neyslu, ekki síst meðal barna og ungmenna. Fyrir liggja bæði beinar og óbeinar sannanir fyrir því að ungmenni geta, í mörgum tilfellum, með einföldum hætti keypt áfengi í gegnum þetta kerfi, þvert á lög. Aukið framboð, gríðarlegur fjöldi sölustaða sem senda heim allan sólarhringinn, alla daga ársins, áfengisauglýsingar, verðstríð m.m. mun augljóslega hafa afleiðingar, ekki síst gagnvart okkar viðkvæmustu hópum eins og börnum og ungmennum.
Alþingi, stjórnvöld, foreldrar og við sem samfélag þurfum að standa fast gegn ítrustu sérhagsmunum áfengisiðnaðarins og standa vörð um velferð barna og ungmenna. Það er brýnt að halda áfram baráttunni, bæði á pólitíska vettvanginum sem og í öllu lýðheilsu- og forvarnarstarfi. Við getum ekki byggt samfélag á því að ítrustu sérhagsmunaaðilar fari sínu fram í krafti gríðarlegra fjármuna og af algeru virðingarleysi gagnvart almennu siðferði, lögum og reglum samfélagsins. Æskan er okkar fjársjóður.
Árni Guðmundsson
Félagsuppeldisfræðingur / formaður Foreldrasamtaka gegn áfengisauglýsingum
Frá miðri 20. öld hafa forvarnir á Íslandi tekið miklum breytingum. Fyrri nálganir einkenndust af einfaldri fræðslu og varnaðarorðum, þar sem áherslan var á hættuna við áfengis- og vímuefnaneyslu. Starfandi voru áfengisvarnarráð í bæjarfélögum frá árinu 1935-1989 sem auk leyfisveitinga sáu um fræðslustarf. Ungtemplarar IOGT, Ungmennafélagshreyfingin UMFÍ og íþróttahreyfingin gegndu og gegna enn mikilvægu hlutverki.
Um 1960 er ástand ekki gott varðandi áfengisneyslu ungmenna. Unglingasamkomur um Hvítasunnu, sem oft var fyrsta útileguhelgi ársins, fara úr böndunum sökum áfengisneyslu. Um 1970 er ástandið ekki heldur gott. Skólaskemmtanir fóru úr skorðum vegna drykkjuláta barna í 8 og 9. bekkjum í grunnskóla, sem voru efstu árgangar á þeim tíma. „Forvarnir“ fólust í því að banna lifandi tónlist á slíkum samkomum eins og það væri rót vandans. Æskulýðs- og félags- og skólamályfirvöld hefja óformlegt samstarf upp úr 1975 sem jókst hægt og sígandi með árunum og formgerist síðar.
Um 1990 var áfengisneysla ungmenna á Íslandi orðin svo mikil að hún var fréttaefni víða um heim. Stjórnvöld þess tíma sjá að ekki verður við þetta búið, skýrslan Heilbrigð þjóð – Forvarnir og heilsustefna til aldamóta árið 2000 – Greining einstakra viðfangsefna og setning markmiða sem kom út árið 1992 var merkilegt plagg. Skýrslan var gerð að frumkvæði þáverandi heilbrigðisráðherra. Hún fjallar m.a. um að stjórnkerfið í heild þurfi að bregðast við þessum vanda með samræmdum aðgerðum, hvert á sinn hátt, sem varð raunin. Vettvangurinn og stjórnsýslan vinna saman og síðar verða skil þegar að fræðasamfélagið kemur til liðs í forvarnarmálunum og þá má segja og forsendur fyrir því sem nefnist í daglegu tali íslenska forvarnarmódelið hafi orðið til. Með tilkomu merkra æskulýðsrannsókna Þórólfs Þórlindsonar o.fl ,í upphafi tíunda áratugs síðustu aldar og síðar með tilkomu R&G (Rannsókn og greining) og enn síðar Planet Youth, auk alþjóðlegra kannana eins og ESPAD (European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs) og HBSC (Health Behaviour in School-aged Children), varð til gagnreynd nálgun eða aðferð hérlendis sem lagði áherslu á félagslegt samhengi, félagsmótun og tilveru ungmenna í víðu samhengi. Verndandi og fyrirbyggjandi þættir í lífi ungmenna voru lykilatriði Á grunni þessarar þekkingar hvílir það sem síðar er kallað íslenska módelið í forvörnum.
Íslenska módelið
Síðustu áratugi hefur íslenska forvarnarmódelið verið öflugt verkfæri í baráttunni gegn áfengis- og vímuefnaneyslu ungmenna. Módelið er kjölfesta þess að við náðum utan upp það ófremdarástand sem ríkti og tókst að kveða niður hægt og bítandi næstu áratugina á eftir. Módelið byggir á víðtækri samfélagslegri sátt, samstarfi allra helstu stofnana og virkri þátttöku foreldra, skóla, félagsmiðstöðva, félagasamtaka, íþróttahreyfingarinnar og ungmenna sjálfra.
Módelið byggir á gagnreyndri þekkingu. Um það hefur verið ritað og rætt um víða veröld. Margar vísindagreinar R&G (Rannsókn og greining), Planet Youth o.fl. benda á að með því að auka og efla verndandi þætti í umhverfi barna og ungmenna þá náist árangur í forvörnum. Grunnforsendur módelsins byggja á einföldum en öflugum þáttum eins og:
Nánum tengslum unglinga við foreldra og skýrum mörkum.
Virkri þátttöku ungmenna í skipulögðu félags-, frístunda- og íþróttastarfi
Skýrum útivistarreglum og virku foreldraeftirliti.
Góðum tengslum barna og ungmenna við skóla og jákvæðri menningu í nærumhverfinu.
Heftu aðgengi ungmenna að áfengi og vímuefnum, vörn gagnvart áfengisáróðri, sbr. bann við áfengisauglýsingum.
Samfélagslegri sátt þar sem ríki, sveitarfélög, félagsmiðstöðvar, félagasamtök, skólar og fjölmiðlar vinna að sama markmiði.
Þetta samspil, þessi samfélagssáttmáli, skilaði verulegum árangri í forvörnum, eins og áður sagði. Svo góðum að hann vakti athygli um víða veröld sem íslenska módelið og er öðrum samfélögum fyrirmynd og til eftirbreytni. Áfengis- og vímuefnaneysla ungmenna dróst hratt saman hérlendis á fyrstu árum aldarinnar og Ísland varð fyrirmynd annarra þjóða í forvarnarmálum.
Nú má heyra brak og bresti víða
Nú blasir annað við. Margar stoðir módelsins eru við það að bresta, eins og vikið verður að hér síðar. Við höfum einfaldlega sofið að verðinum. Góður árangur í forvörnum er ekki sjálfgefinn. Okkur hefur að einhverju leyti mistekist, samfellan, þ.e. að gildi einnar kynslóðar færist til þeirrar næstu, virðist ekki vera raunin. Foreldrar ungmenna dagsins í dag bjuggu við gott ástand á sínum unglingsárum og ganga mörg hver að því sem gefnu að svo sé og svo verði ávallt. Mín kynslóð, afarnir og ömmurnar, muna tímanna tvenna og vita að ekkert er sjálfgefið.
Enda svo komið að sterkar vísbendingar eru um aukna áfengisneyslu barna og ungmenna. Ef marka má niðurstöður úr könnun sem undirritaður gerði í september sl. meðal forsvarsfólks félagsmiðstöðva þá er fyllsta ástæða til þess að staldra við. Af 122 félagmiðstöðvum innan Samfés bárust svör frá 69 aðilum.
Skert þjónusta við ungmenni hefur afleiðingar. Þegar starfsemi í félagsmiðstöðvum er ekki fyrir hendi þá safnast unglingarnir saman annars staðar. Þau hverfa ekki eins og einhverjir reiknimeistarar borgar og bæjarfélaga virðast halda. Aðstöðuleysi gerir það að verkum að til verður afar ótryggt umhverfi barna og ungmenna þar sem margt óæskilegt kemur upp. Þegar spurt var hvort vart hafi verið við hópamyndun ungmenna í hverfinu (bænum ef það átti frekar við) s.l. 6-18 mánuði? Þá kemur fram og svo er í miklum mæli
Þegar spurt var um mat á áfengisneyslu unglinga sl. tvö ár kemur fram að 71% telja að hún hafi aukist og þar af 18,8% sem telja að hún hafi aukist verulega.
Spurningin „Eru margir unglingar í þínu umhverfi sem þú myndir telja að væru í mikilli áhættuhegðun (áfengi/vímuefni)?“ Undirstrikar mat á því hve þau sem vinna í nánasta umhverfi barna og ungmenna meta stöðuna alvarlega.
Aðgengi barna og unglinga að áfengi er afar auðvelt. Spurt var hvort viðkomandi hafi heyrt um eða orðið vör við á hvern hátt unglingar afli sér áfengis. Hægt var að nefna fleiri möguleika. „Hjá aðilum sem mæta í umhverfi unglinganna“ nefndu 49%. „Í gegnum netsölufyrirtæki“ nefndu 36%. „Hjá eldri systkinum / ættingjum“ nefndu 65%. „Í gegnum samfélagsmiðla“ nefndu 56%.
Margir af grundvallarþáttum módelsins eru veikburða eða brostnir
Samdráttur í fjárveitingum til æskulýðs- og forvarnarstarfs hefur dregið úr getu grasrótarinnar til að sinna hlutverki sínu.
Félagsmiðstöðvar og frístundastarf – hafa minnkað þjónustu við börn og ungmenni, sífellt takmarkaðri opnunartími og skert starfsemi.
Áfengissala íþróttafélaga vinnur beinlínis á móti öllum grundvallarmarkmiðum módelsins og sýnir algert ábyrgðarleysi
Foreldrafélög og samstaða foreldra er ekki af sama styrk og áður.
Fjölmiðlar og áhrifavaldar eru margir hverjir í beinni eða óbeinni þjónustu áfengisiðnaðarins.
Minnkandi áhersla stjórnvalda á forvarnir sem m.a. birtist í lækkuðum fjárframlögum.
Þar með hafa margar helstu stoðir módelsins veikst eða brostið. „Einhver“ á að sjá um þetta og þar sem þetta hefur gegnið vel þá er allt í lagi að slaka á og jafnvel „stimpla sig út“ eins og íþróttahreyfingin (að hluta til) er að gera og „aðrir“ sjá um þetta.
Forvarnir eru ferskvara
Það er ekki gott. Það eru sífellt nýjar áskoranir, ungmenni í breyttu samfélagi, því stafræna, tengjast í auknum mæli í gegnum skjái fremur en á vettvangi. Samvera fjölskyldna hefur breyst, sjálfsmynd ungmenna mótast í auknum mæli af áhrifum netmenningar sem er utan seilingar foreldra og forráðafólks. Forvarnir verða að taka mið af þessum nýja veruleika, þessum samfélagsbreytingum sem ná út fyrir heimili og skóla, inn á vettvang stafrænnar menningar þar sem markaðsöfl, áfengis- og tóbaksiðnaðurinn o.fl. keppa um athygli barna og ungmenna og freista þess í krafti gríðarlegra fjármuna að hafa áhrif á sjálfsmynd þeirra og afstöðu. Börn og ungmenni setja sér ekki mörk sem þau vita ekki hver eru. Ef við setjum þau ekki þá gera það bara einhverjir aðrir. Í þeim efnum er áfengisiðnaðurinn, þessi boðflenna í lífi barna og ungmenna, ávallt reiðubúinn.
Það er því ekki í boði að vera „stikkfrí“ þvert á móti það þarf stöðugt að mæta nýjum áskorunum. Íslenska módelið var á sínum tíma byltingarkennt. Það virkar og til þess að svo verði áfram þá þurfum við öll að leggjast á árarnar. Grunnþættir módelsins eru góð verkfæri og gott stýrikerfi til þess að mæta sífellt breytilegu samfélagi og takast á við margbreytilegar áskoranir þess. Forvarnir eru ferskvara, þeim þarf að sinna alltaf en ekki bara þegar á móti blæs.
Árni Einarsson. (2025, október). Viðtal við Árna Einarsson um þróun forvarna á Íslandi. Tekið af : Árni Guðmundsson. Óútgefið efni.
Árni Guðmundsson. (2025, september). Könnun meðal forsvarsfólks félagsmiðstöðva á Íslandi.* Óbirt gögn.
Árni Guðmundsson. (2007) Saga félagsmiðstöðva í Reykjavík 1942-1992. Bók
European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD). (2019). ESPAD Report 2019: Results from the European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs. Luxembourg: Publications Office of the European Union. https://www.espad.org/report/home/
Frontiers in Public Health. (2023). *Preliminary impact of the adoption of the Icelandic Prevention Model on substance use among youth.* *Frontiers in Public Health*, 11, Article 1117857. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1117857
Heilbrigðisráðuneytið (1992) Heilbrigð þjóð – Forvarnir og heilsustefna til aldamóta árið 2000. Hrafn F. o.fl
Íslenska æskulýðsrannsóknin. (n.d.). Niðurstöður og gögn úr Íslensku æskulýðsrannsókninni. Sótt af https://islenskaaesku.is
Mead, G. H. (1934). Mind, self, and society from the standpoint of a social behaviorist. Chicago: University of Chicago Press.
Vísir 9.okt – Áfengi og íþróttir eiga enga samleið – áskorun til þingfulltrúa UMFÍ
Áfengi og íþróttir eiga enga samleið – áskorun til þingfulltrúa UMFÍ
Á sambandsþingi UMFÍ um helgina verður lögð fram tillaga um að gefa út leiðbeinandi tilmæli vegna áfengissölu á íþróttaviðburðum á vegum UMFÍ! Tillagan er sögð miða að „varkárni og ábyrgð“ í slíkri sölu. En í raun felur hún í sér grundvallarbreytingu á því hvernig íþróttahreyfingin skilgreinir sjálfa sig, hvort hún standi áfram með lýðheilsu og forvörnum eða beygi sig undir sérhagsmuni áfengisiðnaðarins og taki þátt í þeirri ömurlegu vegferð hans og einlægri óskhyggju um að normalisera áfengi og áfengisneyslu, alltaf, alls staðar.
Það er einfaldlega ekki hægt að sætta sig við þessa tillögu. Áfengi, íþrótta- og æskulýðsstarf á enga samleið. Áfengisiðnaðurinn getur aldrei verið hluti af forvarnarstarfi. Tillagan er röng í öllum grundvallaratriðum, siðferðilega og samfélagslega.
Forvarnar- og lýðheilsuhlutverk UMFÍ er í húfi
UMFÍ hefur alla tíð verið mikilvægur burðarás í lýðheilsu, forvörnum og uppeldisstarfi á Íslandi. Hreyfingin hefur sem einstök fyrirmynd kennt kynslóð eftir kynslóð að tileinka sér heilbrigðan lífsstíl, ábyrgð, samvinnu og sjálfsaga. Þessi arfleifð er dýrmæt og hún tapast ef íþróttahreyfingin fer að samþykkja áfengissölu sem hluta af sinni starfsemi.
Það þarf engan sérfræðing til þess að gera sér grein fyrir því að áfengi er einn stærsti einstaki heilsuvandi Íslendinga. Það veldur slysum, ofbeldi, andlegum veikindum og fjölskylduslitum. Það bitnar á börnum og ungmennum sem alast upp í skugga neyslu annarra. Að tengja áfengi umhverfi íþrótta, vettvangs barna og ungmenna — sem á að vera skjól og fyrirmynd — er því ekki „varkárni“. Það er afturför.
Tvískinnungur sem grefur undan trúverðugleika
Það er mikill tvískinnungur fólginn í því að segjast standa fyrir forvörnum og heilbrigðu uppeldi en um leið opna dyrnar fyrir áfengissölu á viðburðum íþróttafélaga. Þegar fulltrúar UMFÍ ræða um „ábyrgð“ og „viðeigandi umgjörð“ á sölu áfengis, þá er það í raun fagurgali sem réttlætir það að brjóta gegn eigin grunngildum. Við vitum að börn og ungmenni líta til íþróttahreyfingarinnar sem fyrirmyndar. Fyrirmyndirnar eru ekki bara á vellinum, þær eru líka í stúkunni eða á áhorfendabekkjunum. Börn og ungmenni sem upplifa og sjá áfengi tengt íþróttaviðburðum fá skýr skilaboð: áfengi og íþróttir eiga samleið. Það er ekki sú framtíð sem við viljum skapa.
Áfengisiðnaðurinn leitar nýrra leiða – ekki verða „vinur“ hans
Áfengisframleiðendur og -dreifingaraðilar um allan heim hafa leitað í íþróttir varðandi markaðssetningu. Það er engin tilviljun. Þeir vita að íþróttir tengjast jákvæðri ímynd, heilbrigði og samstöðu – og vilja nýta þá ímynd til að selja meira áfengi – afla nýrra viðskiptavina „barna og ungmenna“. Ef UMFÍ velur þessa leið, þá er það ekki aðeins á skjön við eigin gildi heldur verður hreyfingin samstarfsaðili í markaðssókn áfengisiðnaðarins gagnvart ungu fólki. Slíkt er algerlega siðferðilega óverjandi og samfélagslega skaðlegt.
Ábyrgðin liggur hjá þingfulltrúum
Þingfulltrúar UMFÍ standa nú frammi fyrir mikilvægu vali. Þeir þurfa að ákveða hvort þeir standi með börnum og ungmennum lýðheilsu, forvörnum og uppbyggilegu félags- og íþróttastarfi eða standi með þeirri hugsun að áfengi sé „eðlilegur“ hluti af íþróttastarfinu og því skuli veita áfengisiðnaðinum aðgengi að félagfólki sínu sem eru að stærstum hluta börn og ungmenni.
Þeir sem samþykkja þessa tillögu munu bera ábyrgð á því að grafa undan trúverðugleika forvarnarstarfs og lýðheilsuhugsjónar UMFÍ. Þeir munu líka leggja sitt af mörkum til þess að veikja stoðir hins margrómaða og sannreynda íslenska módels í forvörnum, sem er mörgum samfélögum og þjóðum fyrirmynd í forvörnum.
Þeir sem hafna henni munu hins vegar verja þann siðferðilega grundvöll og markmið sem Ungmennafélagshreyfingin hefur byggt á í meira en öld. Standa með réttindum barna og ungmenna til þess að vera laus við áreiti áfengisiðnaðarins og skapa áframhaldandi jákvæðar og uppbyggilegar forsendur í mikilvægu uppeldis- og íþróttastarfi.
Áfengi og íþróttir eiga enga samleið. Það er því einfaldlega skylda UMFÍ að standa vörð um börnin, ungmennin, velferð þeirra og möguleika til farsældar en ekki að opna dyrnar fyrir iðnaði sem hefur það eina markmið að selja áfengi, hvers afleiðingar eru þekktar.
Ég mæli örugglega fyrir hönd okkar allra sem vinnum að velferð barna og ungmenna þegar ég hvet alla þingfulltrúa UMFÍ eindregið til að hafna þessari tillögu um áfengissölu á íþróttaviðburðum.
Áfengi og íþróttir eiga aldrei samleið. Ólögleg sala áfengis af hálfu íþróttafélags er eins langt frá markmiðum starfseminnar og komist verður.
Ekki bætir úr skák þegar brot eru ítrekuð. Fólki misbýður þetta eins og fjölmargar ábendingar sem okkur hafa borist bera vott um. Leitt þegar að forsvarsfólk íþróttafélags skilur ekki ábyrgð sína né hlutverki í mikilvægu uppeldis- og forvarnarstarfi eins og íþróttahreyfingin stendur að öllu jöfnu fyrir.
Í fréttinni segir: „Ég (framkvæmdastjórinn – innskot FGÁ) var boðaður í spjall með lögreglu út af sölu á leikjum, þetta var ekki alvarlegra en það,“ segir xxxxxx í samtali við 433is um það hvort sagan um kæru væri rétt.
Lögreglan hefur einnig litið við á leik í xxxxx þar sem bjór var seldur. „Það kom lögregla á einn leik, það er í einhverri rannsókn. Við vitum ekki hvort það endi í sekt eða áminningu.“
Fólk er einfaldlega boðað til yfirheyrslu þegar að lögregla rannsakar sakamál og slíkt er alltaf alvarlegt.
Fyrirsögin „´Íþróttafélag sektað vegna (ítrekaðra) brota á áfengislöggjöfinni“ gæti allt eins orðið niðurstaða úr „spjallinu“ og vandséð hvernig félag eða forsvarsfólk (í forvarnar og uppeldistarfi) þess ætlar að vinnu úr þeirri stöðu, svo ekki sé minnst á hve ömurleg staða félagsins verður ef slíkt kemur upp.
Löngu tímabært – Lögin eru algerlega skýr, ekki bara þessi ákvæði – Merkilegt að lögreglan láti þetta viðgangast – Smásala áfengis lýtur lögum, það breytir engu hvað þessir aðilar kalla þessa smásölu, hún er kol ólögleg . Áfengislög eru skýr þau má finna hér: https://www.althingi.is/lagas/nuna/1998075.html
-Svör framboða til alþingiskosninga 2024 um nikótínpúða og ÁTVR.
Forvarnarsamtökum hafa borist svör við tveimur spurningum sem sendar voru í lok október til framboða sem bjóða fram á landsvísu til Alþingis þann 30. nóvember n.k. Spurningarnar tengjast mikilvægum lýðheilsumálum sem hafa verið áberandi í samfélagsumræðu síðustu mánaða og ára.
Spurt var:
Telur flokkur þinn rétt að stemma stigu við aukinni notkun nikótínpúða meðal barna og ungmenna? Ef já, til hvaða aðgerða viltu að stjórnvöld grípi?
Vill flokkur þinn að ÁTVR verði lagt niður og áfengið selt í almennum verslunum?
Þrátt fyrir að þrotlausa vinnu forvarnarsamtaka og fleiri við að halda lýðheilsu á lofti er staðan sú að nikótínpúðanotkun ungmenna hefur stóraukist vegna aðgangshörku markaðsafla og takmarkaðra viðbragða stjórnvalda. Nú notar um þriðji hver ungur karlmaður nikótínpúða daglega, en nikótínnotkun getur haft neikvæð áhrif á þroska heilans, einkum á þau svæði sem stýra einbeitingu, skapi, hvatastjórnun o.fl.
Þá má líkja sölu áfengis hérlendis við villta vestrið þar sem nú er farið að selja áfengi í smásölu til neytenda í matvöruverslunum í gegnum netsölu, sem forvarnarsamtökin og fleiri telja ólöglega. ÁTVR kærði slíka netsölu til lögreglu fyrir rúmlega fjórum árum, þann 16. júní 2020. Lögreglan hefur ekki afgreitt kæruna með neinum hætti þrátt fyrir eftirrekstur ríkissaksóknaraembættisins. Er slíkt undrunarefni án hliðstæðu.
Þá sendi breiðfylking félaga heilbrigðisstétta og forvarnarsamtaka áskorun til alþingismanna og ráðherra 26. ágúst sl. um að bregðast við yfirstandandi lýðheilsuógn vegna stóraukinnar netsölu áfengis. Í áskoruninni segir m.a. að „Félögin skora á yfirvöld að hvika í engu frá samþykktri lýðheilsustefnu til ársins 2030 og markmiðum gildandi laga um einkasölu ÁTVR á áfengi.“ Viðbrögð yfirvalda við áskoruninni hafa verið lítil sem engin.
Vegna sorglegrar þróunar í nikótínpúða- og áfengismálum, sem eru bæði mikilvæg lýðheilsu- og samfélagsmál, telja forvarnarsamtök að almenningur eigi rétt á að vita afstöðu flokkanna til þessara mála nú þegar styttast fer í myndun nýrrar ríkisstjórnar.
Forvarnarsamtök telja að svör flokkanna sýni samstöðu þeirra um að verja börn og ungmenni gegn nikótíni, en ósamstöðu um áfengissöluna. Mið- og vinstriflokkar vilja ekki leggja niður ÁTVR og selja áfengi í almennum verslunum vegna lýðheilsu- og samfélagsjónarmiða. Hægri flokkar vilja hins vegar leggja niður ÁTVR og selja áfengi í almennum verslunum til að auka frelsi í verslun.
Samstaðan um vörn gegn nikótíni gleður, en ósamstaðan um áfengissöluna er forvarnarsamtökum mikið áhyggjuefni.
Hér neðar eru töflur með einfaldri já-nei útgáfu af svörum framboða sem bjóða fram á landsvísu. Píratar og Lýðræðisflokkur svöruðu ekki (ekki innan tímamarkanna 11. nóvember, né yfirhöfuð þegar þessi fréttatilkynning er send).
Telur flokkur þinn rétt að stemma stigu við aukinni notkun nikótínpúða meðal barna og ungmenna?
Vill flokkur þinn að ÁTVR verði lagt niður og áfengið selt í almennum verslunum?
Nú er komið í ljós að dómsmálaráðuneytið hefur vitað mjög lengi að netsala eins og hún fer fram hérlendis hafi verið ólögleg (bréf dómsmálaráðherra til Félags atvinnrekenda 8.október 2021). Eigi að síður hefur ráðherra ekkert gert árum saman til að sporna við ólöglegu athæfi. Slík vinnubrögð eru ámælisverð og tilefni þess að forvarnarsamtök senda Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis meðfylgjandi bréf. Nefndin hóf, af gefnu tilefni, í sumar frumkvæðisathugun vegna netsölu á áfengi. Ljóst er, að mati forvarnarsamtaka, að bæði stjórnsýslan og framkvæmdavaldið hefur brugðist mikilvægum skyldum sínum í þessum málum
Reykjavík 16. október 2024.
Erindi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis vegna nýrra gagna sem sýna verklag framkvæmdavalds í tengslum við netsölu áfengis, sem nefndin hefur til skoðunar. Um tvennt er að ræða, annars vegar nýtt frumvarp um vefverslun á áfengi og hins vegar ný gögn frá dómsmálaráðuneytinu um verklag í tengslum við ítrekaðar fyrirspurnir Félags atvinnurekenda.
Í frumvarpinu er fjallað um innlenda vefverslun sem geti bæði verið í eigu innlendra eða erlendra lögaðila. Í frumvarpinu er staðfest að sú netsala sem fer fram innanlands í dag, af lager sem er staðsettur á Íslandi, er smásala og hún er ólögleg. Hún er ólögleg þegar eigandi verslunar er erlendur lögaðili. Hún er einnig ólögleg þegar eigandi verslunar er innlendur lögaðili.
Í frumvarpinu segir m.a.
„Aftur á móti gerir löggjöfin ekki ráð fyrir að heimilt sé að starfrækja sambærilegar innlendar vefverslanir vegna þess einkaleyfisfyrirkomulags sem til staðar er. Þrátt fyrir það er starfræktur fjöldi innlendra vefverslana, ýmist í eigu innlendra eða erlendra lögaðila. Með frumvarpinu er stefnt að því að heimila sölu áfengis í gegnum innlenda vefverslun og marka fyrirkomulaginu lagalegan ramma, svo sem um hvernig staðið er að leyfisveitingu, hvernig eftirliti skuli háttað og um sölu og afhendingu áfengis sem keypt er.“
„Þrátt fyrir að gildandi áfengislöggjöf heimili ekki rekstur innlendra áfengisvefverslana hefur nokkur fjöldi slíkra vefverslana fest í sessi á síðast liðnum árum. Þessar innlendu áfengisverslanir eiga það sameiginlegt að vera með lager og starfsmenn á Íslandi, þó að eigandi verslananna sé eftir atvikum erlendur eða innlendur lögaðili.“
„Með því er ætlunin að bregðast við þeirri stöðu að fjöldi innlendra vefverslana selur áfengi til íslenskra neytenda í smásölu þrátt fyrir að ekki sé mælt fyrir um slíka starfsemi í áfengislöggjöf.“
„Frumvarpinu er ekki ætlað að stuðla að aukinni neyslu áfengis heldur að leggja til nýtt fyrirkomulag að lögum og þannig marka lagalegan ramma um það fyrirkomulag sem nú er til staðar án heimildar.“
„Frumvarpinu er ekki ætlað að hrófla við hlutverki Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og felur ekki í sér beinar tillögur um breytingu á áfengisstefnu, áherslum í lýðheilsumálum eða tekjuöflunarkerfi ríkisins á þessu sviði.“
Á einum stað í texta er farið með rangfærslu um óvissu að okkar mati miðað við annað innihald frumvarpsins (kannski gleymdist að taka þetta út úr eldri útgáfu).
„Verði ekkert aðhafst mun áfram ríkja óvissa um lögmæti innlendra vefverslana með áfengi sem hvorki má telja ásættanlega stöðu fyrir hið opinbera né hinn almenna borgara.“
Að mati forvarnarsamtakanna hefur dómsmálaráðuneytið vitað mjög lengi að netsala eins og hún fer fram hérlendis hafi verið ólögleg. Eigi að síður hefur ráðherra ekkert gert árum saman til að sporna við ólöglegu athæfi. Slík vinnubrögð eru ámælisverð.
Varðandi vitneskju ráðuneytis og tímaramma skal rifjað upp að árið 2015 má sjá merki um samskipti ráðuneytisins við aðila utan þess um netsölu áfengis. Í svarbréfi ráðuneytisins stílað á Lögmenn Lækjargötu ehf. frá 4. desember 2015, undirritað af Hermanni Sæmundssyni og Þórunni J. Hafstein, er vísað til minnisblaðs lögmanna Lækjargötu dags. 21. ágúst 2015 varðandi það álitaefni hvort vefverslun með áfengi, hvort heldur í smásölu, heildsölu og umboðssölu gangi gegn einkaleyfi ÁTVR til sölu og afhendingu áfengis.
Í svarbréfinu tekur ráðuneytið fram að ..„almennt verði að líta svo á að ákvæði laga nr. 75/1998 taki til verslunar með áfengi og tóbak, óháð því hvort um er að ræða vefverslun eða annað form verslunar.“ Þá er spurningum fyrirspyrjanda í öllum tilvikum svarað á þann hátt ..“að öðrum en ÁTVR er óheimilt að selja eða afhenda áfengi í smásölu.“ Í lok bréfs er hnykkt á þessu sbr. „Ef um er að ræða afhendingu áfengis í smásölu til neytenda þarf afhendingin að eiga sér stað fyrir tilstilli ÁTVR.“
Eins og rakið var í punktum sem fulltrúar forvarnarsamtaka afhentu stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á fundi þann 18. september 2024 og finna má á www.foreldrasamtok.is, þá eru spurnir af því að til séu álit, jafnvel nokkur, í dómsmálaráðuneyti og jafnvel fjármála- og efnahagsráðuneyti sem sýni að netsalan sem fer fram á Íslandi sé ólögleg. Gögn hafi jafnvel farið á milli ráðuneytanna, en setið sé á þeim. Við
teljum eðlilegt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kalli eftir því hjá ráðuneytinu hvort slík gögn séu til. Því ef stjórnsýslan á til gögn samin innan ráðuneytis eða utan, þar sem færð eru rök fyrir því að netsalan sé ólögleg og lykilráðherrar hafi ekki brugðist við árum saman, eru það viðbótarrök um að vinnubrögð ráðherra hafi verið óeðlileg og óásættanleg í þessu máli.
Ný gögn frá dómsmálaráðuneytinu um verklag
Okkur hafa borist ný gögn frá dómsmálaráðuneytinu sem við teljum að nefndinni beri að skoða. Þau bárust okkur þann 25. september 2024 í kjölfar kæru okkar til Úrskurðarnefndar um upplýsingmál þann 10. september 2024. Kæran var reist á svarleysi dómsmálaráðuneytis við fyrirspurnum okkar frá 10. maí 2024 og ítrekun frá 30. júlí 2024.
„Vísað er til erindis þíns, dags. 10. maí 2024, þar sem óskað er upplýsinga um hvort dómsmálaráðuneytinu hafi borist erindi eða fyrirspurnir frá Félagi atvinnurekenda um svör um lögmæti fyrirkomulags netsölu áfengis á Íslandi þar sem þremur mismunandi útfærslum er lýst, auk afrita af erindunum og svara ráðuneytisins við þeim.
Dómsmálaráðuneytinu hafa borist erindi frá Félagi atvinnurekenda um lögmæti fyrirkomulags netsölu áfengis á Íslandi þar sem þremur mismunandi útfærslum er lýst. Afrit af erindunum eru hér í viðhengi, auk svars ráðuneytisins til Félags atvinnurekenda.“
Gögnin, sem eru rakin hér neðar, varpa ljósi á samskipti Félags atvinnurekenda, fjármála- og efnahagsráðuneytis og dómsmálaráðuneytis.
Þá er hér einnig vísað til annarra gagna sem mikilvæg eru þegar rakið er hvernig verklag og starfshætti ráðherrar hafa sýnt varðandi fyrirkomulag netsölu áfengis á Íslandi. Forvarnarsamtökin telja gögnin sýna að ráðherrarnir hafi sýnt ámælisvert athafnaleysi og tómlæti á sínu málasviði. Þeir hafi ekki sinnt leiðbeiningarskyldu sinni og sýnt óeðlilega og óvandaða stjórnsýsluhætti í málinu.
Aðdragandi
Þann 20. mars 2024 óskuðu fulltrúar forvarnasamtaka eftir því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis tæki upp til skoðunar þá stöðu sem nú ríkir vegna svokallaðrar netsölu áfengis innanlands í ljósi þess að stjórnsýslan s.s. lykilráðherrar og lykilstofnanir hafi ekki brugðist við henni í áravís. Samtökin hafa leitað til fjölda aðila innan stjórnsýslunnar til að freista þess að fá málið skoðað án árangurs þar til okkur var bent á að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis er sérstaklega ætlað að kanna ákvarðanir einstakra ráðherra eða verklag þeirra sem ástæða þykir til að athuga á grundvelli þess eftirlitshlutverks sem Alþingi hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þá getur nefndin fjallað um málefni Stjórnarráðsins í heild.
Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins kærði tvær netsölur 16. júní 2020 til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Málið hefur verið til skoðunar hjá embættinu í ríflega 4 ár og er enn í vinnslu.
Sökum viðbragðsleysis ráðherra um lögmæti netverslana hefur fjöldi netverslana hafið starfsemi og selt og afhent áfengi í smásölu beint til neytenda á nokkrum mínútum frá því að pöntun var gerð. Þessi staða hefði ekki komið til ef yfirvöld hefðu brugðist við. Nú síðast hóf öflug verslun með rótgróna stöðu á íslenskum matvörumarkaði, Hagkaup, áfengissölu innanlands. Stöðuna má kalla „villta vestrið“ svo gripið sé beint niður í erindi Félags atvinnurekenda til Jóns Gunnarssonar, innanríkisráðherra, frá 15. desember 2021 og getið er hér neðar.
Að okkar mati er netsalan eins og hún fer nú fram á Íslandi á skjön við lög. Nýlegt frumvarp dómsmálaráðherra sem var birt í samráðsgátt 30. september 2024 staðfestir það mat. Við höfum samt skilning á því að nefndin nýti ekki tíma sinn til að skoða lagalega stöðu sjálfrar netsölunnar.
Við teljum, óháð lagalegri stöðu netsölunnar, rétt og nauðsynlegt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skoði ákvarðanir og verklag fjármála- og efnahagsráðherra og dómsmálaráðherra í ljósi þess eftirlitshlutverks sem Alþingi hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu.
Ráðherrar bera ákveðnar skyldur á grunni þeirra laga sem undir þeirra málefnasvið heyrir s.s. um sölu áfengis. Ráðherrar hafa skyldur til að leiðbeina um réttaróvissu á sínu málefnasviði. Þeir hafa yfirstjórnar- og eftirlitsskyldur. Skoða verður hvort ákvarðanir og verklag ráðherranna, um að grípa ekki inn í ástandið heldur leyfa því að viðgangast og þannig skapa „villta vestrið“, hafi verið eðlilegt á þessum tíma m.a. í ljósi leiðbeiningar-, eftirlits- og yfirstjórnarskyldna.
Í stað þess að sinna skyldum sínum hafa ráðherrar ekkert gert. Þeir hafa ekki beitt því eftirliti sem þeim er unnt samkvæmt lögum að mati forvarnarsamtakanna. Þeir hafa ekki svarað fyrirspurnum um málið og er þar nærtækast að benda á ítrekaðar fyrirspurnir Félags atvinnurekenda árið 2021. Ráðherrar hafa þannig vikið sér undan leiðbeiningarskyldu sinni.
Teljum við að nefndinni beri að hafa til hliðsjónar lög um um Stjórnarráð Íslands nr. 115/2011 sem tilgreina að ráðherrar beri ábyrgð á málefnasviðum sínum. Séu mál alvarleg þá megi samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð nr. 4/1963 krefja ráðherra ábyrgðar fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hafi orðið sekur um, ef málið er svo vaxið, að hann hafi annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins eða önnur landslög.
Fjármála- og efnahagsráðherra
Fjármála- og efnahagsráðuneyti barst erindi Félags atvinnurekenda varðandi lögmæti netverslunar með áfengi og eyðingu óvissu í viðskiptum þar sem spurt er sérstaklega um lögmæti þriggja útfærslna á netverslun með áfengi. Erindið barst dags. 9. ágúst 2021og svo ítrekun dags. 25. ágúst 2021.
Erindi Félags atvinnurekenda dags. 9. ágúst 2021 til fjármála- og efnahagsráðuneytis, stílað á Guðmund Árnason, ráðuneytisstjóra.
Ítrekunarerindi Félags atvinnurekenda dags 25. ágúst 2021 til fjármála- og efnahagsráðuneytis, stílað á Guðmund Árnason ráðuneytisstjóra.
Erindi dómsmálaráðuneytis 27. ágúst 2021 til fjármála- og efnahagsráðuneytis (sent FA einnig)
Í svari fjármála- og efnahagsráðuneytisins er málið fært yfir til dómsmálaráðuneytis á grunni 2. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en hún segir „Berist stjórnvaldi skriflegt erindi, sem ekki snertir starfssvið þess, ber því að framsenda erindið á réttan stað svo fljótt sem unnt er.“
Forvarnarsamtök gera athugasemdir við að fjármála- og efnahagsráðuneyti vísi málinu alfarið frá sér yfir til annars ráðuneytis í ljósi þess að a) fjármála- og efnahagsráðherra fer með lög um verslun með áfengi og tóbak nr. 86/2011 þar sem segir í 3. gr. „[Ráðherra] 1) fer með yfirstjórn á smásölu áfengis og heildsölu tóbaks og framkvæmd laga þessara.“
Og b) fjármála- og efnahagsráðherra fer með og hefur einnig eftirlitsheimildir á grunni skatta- og tolla á grunni áfengislaga nr. 75/1998 samkvæmt 4. gr. „Lögregla, tollgæsla og skattyfirvöld annast eftirlit með þeim sem hafa leyfi til atvinnustarfsemi samkvæmt lögum þessum. … 2“
Fjármála- og efnahagsáðherra stöðvar málaferli ÁTVR og beitir ekki eftirlitsskyldu
Í máli þessu er stundum vitnað til þess er ÁTVR sótti mál gegn netsölum fyrir dóm á sínum tíma. Niðurstaða Héraðsdóms þann 18. mars 2022 var sú að málatilbúnaðurinn var haldinn annmörkum og var málinu því vísað frá.
Í kjölfarið ákvað fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson að stöðva málareksturinn með því að kveðast ekki sjá ástæðu til þess að áfrýja úrskurði Héraðsdóms til Landsréttar. Vísaði hann til dómsmálaráðuneytis varðandi skoðun á löggjöfinni í stað þess að grípa frekar inn í þessa atburðarrás.
Í stað þess að standa með ÁTVR sem undir ráðherra heyrði kaus ráðherra að gera ÁTVR umboðslaust. Þannig stöðvaði ráðherra að láta á málið reyna fyrir Landsrétti. Vísaði því með almennum hætti til annars ráðherra, dómsmálaráðherra. Að mati forvarnarsamtaka sýndi ráðherra þannig tómlæti og vanrækslu gagnvart málaflokki sem undir hann heyrir.
Í svari dómsmálaráðuneytis til forvarnarsamtaka þann 22. apríl 2024 sem varða athafnaskyldu ráðherra er einmitt vísað til þessarar niðurstöðu á eftirfarandi hátt.
„Um sölu áfengis gilda bæði áfengislög nr. 75/1998 og lög 86/2011 um verslun með áfengi og tóbak. Vegna þeirrar netsölu sem vísað er til í erindinu hefur áfengis- og tóbaksverslun ríkisins höfðað dómsmál á hendur tveimur fyrirtækjum. Málunum var vísað frá héraðsdómi og hefur hvorki ÁTVR né fjármálaráðherra hafst frekar að, eftir því sem næst verður komist.“
Þá telja forvarnarsamtök að fjármála- og efnahagsráðherra hafi látið hjá líða að sinna eftirlitsskyldu sinni til marga ára því samkvæmt 4 gr. áfengislaga hefur hann eftirlitskyldu í gegnum tollgæslu og skattayfirvöld. „Lögregla, tollgæsla og skattyfirvöld annast eftirlit með þeim sem hafa leyfi til atvinnustarfsemi samkvæmt lögum þessum. … 2)“
Ekki er að sjá að ráðherra hafi beitt því eftirliti sem undir hann fellur. Er það ámælisvert.
Dómsmálaráðherra
Eins og fyrr er rakið sendi Félag atvinnurekenda erindi um lögmæti netverslunar með áfengi til fjármála- og efnahagsráðherra 9. ágúst 2021, ítrekun 25. ágúst 2021 og fékk svar frá FJR um að ráðuneytið hefði framsent erindið til dómsmálaráðuneytis 27. ágúst „til þóknanlegrar meðferðar“.
Erindi Félags atvinnurekenda þann 5. október 2021, stílað á Hauk Guðmundsson ráðuneytisstjóra.
Svar dómsmálaráðuneytis þann 8. október 2021 til Félags atvinnurekenda, stílað til Ólafs Stephensen framkvæmdastjóra FA.
Erindi Félags atvinnurekenda til dómsmálaráðuneytis 12. október 2021, stílað á Hauk Guðmundsson ráðuneytisstjóra.
Erindi Félags atvinnurekenda til dómsmálaráðuneytis 15. desember 2021, stílað á Hauk Guðmundsson ráðuneytisstjóra.
Erindi Félagi atvinnurekenda til dómsmálaráðuneytis 15. desember 2021, stílað á Jón Gunnarsson innanríkisráðherra.
Árið 2022 kemur Félag atvinnurekenda inn á svarleysi dómsmálaráðuneytis í umsögn til Alþingis þann 22. mars 2022.
Í umsögninni segir:
„FA hefur gert ítrekaðar tilraunir til að fá dómsmálaráðuneytið til að svara spurningum um lögmæti þeirra þriggja mismunandi útfærslna á vefverzlun sem litið hafa dagsins ljós. Í fyrsta lagi er um að ræða fyrirtæki með heimilisfesti á Íslandi, í öðru lagi vefverzlanir með staðfestu í öðru ríki Evrópska efnahagssvæðisins og í þriðja lagi vefverzlanir með staðfestu í ríkjum utan EES, til dæmis Bretlandi. Í öllum tilvikum eru starfrækt vöruhús á Íslandi, sem vörur eru afhentar úr. Svör ráðuneytisins hefur mátt skilja svo að innlend vefverzlun sé óheimil að óbreyttum lögum, en ekki hafa verið gefin skýr svör varðandi önnur rekstrarform.“
Stjórnvöld hundsa leiðbeiningarskyldu á sínu málasviði
Eins og sjá má hefur Félag atvinnurekenda margoft kallað eftir leiðbeiningum frá ráðuneytum og ráðherra. Beiðnirnar voru hundsaðar og svör ekki gefin. Þannig var sýnd vanræksla og tómlæti.
Hér eru raktar helstu samskipti hvað þetta varðar:
Úr erindi FA til fjármála- og efnahagsráðuneytis 9. ágúst 2021.
„Svara við þessum spurningum er óskað innan tveggja vikna frá dagsetningu bréfs þessa, enda eru umtalsverðir hagsmunir í húfi. Telji fjármála- og efnahagsráðuneytið önnur ráðuneyti betur til þess fallin að svara þessum einföldu spurningum mælist FA eindregið til þess að erindi þetta verði áframsent með hraði og afgreitt fljótt og vel. Eins og áður segir hafa félagsmenn FA áhuga á að taka þátt í þeirri samkeppni sem hafin er í netverzlun með áfengi, en telja mikilvægt að hafa vissu fyrir því að þeir starfi innan ramma laga og reglna og eigi ekki von á inngripum stjórnvalda.“
Úr erindi FA til fjármála- og efnahagsráðuneytis 25. ágúst 2021.
„Í þessu máli er sú afar sérkennilega staða uppi, eins og rakið var í fyrra erindi FA, að fjármála- og efnahagsráðherra segir að netverzlun með áfengi sé lögleg, en undirstofnun ráðuneytisins, Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins, er á öðru máli og hefur kært netverzlanir til löggæzlu- og skattayfirvalda. Jafnt fyrir ný fyrirtæki, sem vilja hasla sér völl á þessum markaði, og fyrir núverandi innflytjendur og framleiðendur áfengis, sem telja sér ekki annað fært en að bregðast við nýrri samkeppni, er óvissa í þessum efnum bagaleg.
Hér skal fyrra erindi FA til ráðuneytisins ítrekað og farið fram á skýr svör við þeim spurningum, sem félagið hefur sett fram. Jafnframt er gerður sá fyrirvari, líkt og í fyrra erindi, að telji ráðuneytið sig einhverra hluta vegna ekki rétta stofnun innan stjórnsýslunnar til að svara þessum spurningum, geri það gangskör að því að áframsenda erindið og afla svara fljótt og vel til að tryggja öryggi og fyrirsjáanleika í viðskiptum. Ekki er úr vegi að minna ráðuneytið á 1. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga, um leiðbeiningarskyldu stjórnvalda, og 2. mgr. sömu greinar, um skyldu stjórnvalda til að áframsenda erindi svo fljótt sem unnt er.“
Úr erindi FA til dómsmálaráðuneytis 5. október 2021
„Hér skal þess getið til upprifjunar, að erindi FA til stjórnarráðsins fjallar um það sérkennilega óvissuástand, sem nú er uppi á áfengismarkaði. Brýnt er að ráðuneytið svari erindi í þágu öryggis og fyrirsjáanleika í viðskiptum.“
„Eins og bent hefur verið á í fyrri erindum til stjórnarráðsins er þetta óvissuástand óþolandi fyrir fyrirtæki sem starfa á áfengismarkaðnum eða horfa til þess að hasla sér þar völl.“
„Í upphaflegu erindi til fjármálaráðuneytisins 9. Ágúst var þess farið á leit að ráðuneytið svaraði spurningum FA um lögmæti netverzlunar með áfengi innan tveggja vikna, enda væru umtalsverðir hagsmunir í húfi. Dómsmálaráðuneytið hefur nú haft málið til meðferðar í fimm vikur án þess að nokkur svör hafi borizt. FA ítrekar að þetta ástand er afar bagalegt fyrir fyrirtæki sem starfa á áfengismarkaðnum eða hyggjast hefja netverzlun með áfengi. Að mati félagsins er útilokað að gefa þessum fyrirtækjum þau svör að þau verði að bíða niðurstöðu þeirra málaferla sem ÁTVR stendur nú fyrir, enda getað þau tekið einhver ár.
Ekki ætti að þurfa að minna ráðuneytið á þá ótvíræðu leiðbeiningarskyldu sem þar ber skv. 1. Mgr. 7. Gr. stjórnsýslulaga: „Stjórnvald skal veita þeim sem til þess leita nauðsynlega aðstoð og leiðbeiningar varðandi þau mál sem snerta starfssvið þess.“ „
„Svara við þessum spurningum er óskað innan tveggja vikna frá dagsetningu bréfs þessa, enda eru umtalsverðir hagsmunir í húfi og áframhaldandi óvissa veldur hópi fyrirtækja æ meira tjóni. Eins og áður segir hafa félagsmenn FA áhuga á að taka þátt í þeirri samkeppni sem hafin er í netverzlun með áfengi, en telja mikilvægt að hafa vissu fyrir því að þeir starfi innan ramma laga og reglna og eigi ekki von á inngripum stjórnvalda. Þeir eiga skýlausan rétt á leiðbeiningum ráðuneytisins.“
Úr erindi FA til dómsmálaráðuneytis 12. október 2021.
„Óvissan, sem þessi mál eru í, er einkar bagaleg fyrir félagsmenn FA, bæði þá sem hugsa sér til hreyfings á áfengismarkaðnum og þá sem hafa starfað þar um lengri tíma. Í því samhengi verður að ítreka leiðbeiningarskyldu stjórnvalda þegar að því kemur að aðstoða borgarana við að átta sig á þeim almennu leikreglum sem gilda í samfélaginu. Þá verður að undirstrika að hér er ekki um það að ræða að verið sé að biðja ráðuneytið að leysa úr ágreiningi eða úrskurða um gildi laga gagnvart stjórnarskrá. Dæmi þess að stjórnvöld gefi út leiðbeiningar um gildi laga og hvernig borgararnir geti hagað sér innan ramma þeirra eru fjölmörg enda er slíkt í samræmi við góða og vandaða stjórnsýsluhætti. Að láta stórar atvinnugreinar vaða í reyk og svælu í lagalegri óvissu án þess að vísa þeim leið er hins vegar dæmi um hið gagnstæða.“
Úr erindi FA til dómsmálaráðuneytis 15. desember 2021.
„Óvissan, sem þessi mál eru í, er einkar bagaleg fyrir félagsmenn FA, bæði þá sem hugsa sér til hreyfings á áfengismarkaðnum og þá sem hafa starfað þar um lengri tíma. Í því samhengi verður að ítreka leiðbeiningarskyldu stjórnvalda þegar að því kemur að aðstoða borgarana við að átta sig á þeim almennu leikreglum sem gilda í samfélaginu. Þá verður að undirstrika að hér er ekki um það að ræða að verið sé að biðja ráðuneytið að leysa úr ágreiningi eða úrskurða um gildi laga gagnvart stjórnarskrá. Dæmi þess að stjórnvöld gefi út leiðbeiningar um gildi laga og hvernig borgararnir geti hagað sér innan ramma þeirra eru fjölmörg enda er slíkt í samræmi við góða og vandaða stjórnsýsluhætti. Að láta stórar atvinnugreinar vaða í reyk og svælu í lagalegri óvissu án þess að vísa þeim leið er hins vegar dæmi um hið gagnstæða.“
Úr erindi FA til innanríkisráðherra Jóns Gunnarssonar 15. desember 2021.
„FA vísar jafnframt til svarbréfs síns frá 12. október sl., þar sem FA lýsti sig reiðubúið að taka þátt í slíkri heildarendurskoðun á lagarammanum um sölu, markaðsetningu og gjaldtöku af áfengi ásamt ráðuneytinu og öðrum hagsmunaaðilum. Ekki hafa borizt viðbrögð frá ráðuneytinu við því erindi.“
„Þrátt fyrir ítrekaðar kærur Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins (ÁTVR) hafa löggæzlu- og skattayfirvöld ekki gripið inn í þessa starfsemi.
Félagsmenn FA hafa sýnt því áhuga að starfrækja netverzlanir með áfengi. Sumir vegna þess að þeir telja nauðsynlegt að bregðast við þeirri samkeppni, sem felst í sölu áfengis á netinu, en aðrir hafa hug á að koma nýir inn á áfengismarkaðinn og sjá tækifæri í því að þurfa ekki að sæta flóknum reglum og skilmálum ÁTVR um hvernig koma megi vörum í sölu. Fyrirtækin hafa viljað fá vissu fyrir því að þau starfi innan ramma laga og reglna, ekki sízt vegna kæra og málshöfðana ÁTVR á hendur netverzlunum. FA sendi því fjármála- og dómsmálaráðuneyti ítrekaðar fyrirspurnir um lögmæti ofangreindra þriggja birtingarmynda netverzlunar (9. og 2. ágúst og 5. október sl.) en fékk einungis skýrt svar við einni spurningu í áðurnefndu bréfi ráðuneytisins frá 8. október; ráðuneytið telur samkvæmt því innlenda netverzlun ekki heimila að óbreyttum lögum.
Með áðurnefndu erindi 12. október sl. ítrekaði FA spurningar sínar og rökstuddi af hverju ráðuneytinu bæri skylda til að svara þeim, en hefur ekki fengið svör. „
„FA óskar eftir fundi með ráðherra hið fyrsta til að ræða þessi mál og hvernig ýta má úr vör vinnu við heildarendurskoðun áfengislöggjafarinnar. Félagið óskar jafnframt svars við þessari beiðni.“
Eina svarið sem Félag atvinnurekenda hefur fengið við margítrekuðum spurningum til ráðuneyta er svarbréf dómsmálaráðuneytis frá 8. október 2021. Þar segir m.a.
„Smásala áfengis er nú einungis heimil Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sem hefur einkaleyfi til slíkrar starfsemi samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laganna og 1. mgr. 7 gr. laga nr. 86/2011 um verslun með áfengi og tóbak. Í síðastnefndum lögum er ítarlega fjallað um einkaleyfi Áfengis og tóbaksverslunar ríkisins ásamt hlutverki og verkefnum verslunarinnar. Er enn fremur skýrt markmið laganna að skilgreina umgjörð um smásölu áfengis og heildsölu tóbaks sem byggist á bættir lýðheilsu og samfélagslegri ábyrgð.“
„Að lokum tekur ráðuneytið fram að leiðbeiningarskylda þess nær almennt ekki til lögskýringa í tengslum við öll þau lagalegu álitaefni sem kunna að rísa á grundvelli laga sem undir ráðuneytið keyrir. Séu uppi vafaatriði um túlkun laga við afgreiðslu einstaka mála, sem eftir atvikum geta verið til meðferðar hjá viðeigandi eftirlitsstjórnvöldum, verða þau stjórnvöld sem um þau fjalla að taka afstöðu til þeirra og að endingu er það dómstóla að skera úr um ágreining sem kann að vera uppi.“
Að mati forvarnarsamtaka getur stjórnvald ekki skýlt sér á bak við að kæra ÁTVR hafi legið hjá lögreglu á þessum tíma og þess vegna komið sér undan því að svara síendurteknum og réttmætum spurningum Félags atvinnurekenda um lögmætið. Kæra ÁTVR á hendur netsölum snerist ekki um málefni einstaklings eða stjórnarskrá, sem hefði ef til vill réttlætt svarleysi ráðuneyta, heldur um almenna lagaramma og almennar leikreglur. Forvarnarsamtök eru sammála Félagi atvinnurekenda um að ráðuneytum bar skylda til þess að veita leiðbeiningar varðandi lögmæti þriggja útfærslna á netverslun í samræmi við fyrirspurnir félagsins um almennan lagaramma og leikreglur fyrir stóra atvinnugrein. Það var ekki gert og er það ámælisvert.
Niðurlag
Forvarnarsamtökin vilja koma því á framfæri við nefndina að netsalan, eins og hún er stunduð á Íslandi, samræmist ekki þeim markmiðum sem sett voru í lýðheilsustefnu til ársins 2030 samþykkt á Alþingi 12. júní 2021, um að stjórnvöld hafi lýðheilsu að leiðarljósi við alla áætlanagerð og stefnumótun og að Íslendingar verði meðal fremstu þjóða í lýðheilsustarfi sem byggist á bestu vísindaþekkingu og reynslu. Netsalan er í andstöðu við markað lýðheilsustefnu og grefur undan þeim árangri sem Íslendingar hafa náð í forvörnum m.a. gagnvart börnum og ungmennum á síðustu árum. Þá er hún í andstöðu við leiðbeiningar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um að einkasala ríkja á áfengi sé ein besta forvörnin og hvetur stofnunin þau ríki sem hafa ekki einkasölu til þess að taka hana upp.
Í ofangreindum gögnum hefur m.a. verklag dómsmálaráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra, varðandi fyrirkomulag netsölu áfengis á Íslandi, verið rakið. Forvarnarsamtökin telja gögnin sýna að ráðherrarnir hafi algerlega brugðist í alvarlegu og mikilvægu lýðheilsu- og samfélagsmáli. Þeir hafi stundað óeðlilega og óvandaða stjórnarhætti.
Virðingarfyllst,
Árni Einarsson, framkvæmdastjóri Fræðslu og forvarna-félags áhugafólks um forvarnir og heilsueflingu, Árni Guðmundsson, formaður Foreldrasamtaka gegn áfengisauglýsingum, Aðalsteinn Gunnarsson framkvæmdastjóri IOGT og Hildur Helga Gísladóttir, fulltrúi SAFF-Samstarfs félagasamtaka í forvörnum
Gögn (8 viðhengi):
Frumvarp dómsmálaráðherra í samráðsgátt 30.september 2024
Opinberir punktar fyrir fund með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis, 18. september 2024
Mynd af vef Alþingis
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis
Við erum frá hópi fólks sem í eru forystumenn forvarnarsamtaka og fleira lýðheilsuþenkjandi fólk.
Í mars óskuðum við skriflega eftir því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tæki málið til skoðunar. Þar röktum við af hverju við teljum netsöluna, eins og hún er stunduð á Íslandi, vera ólöglega.
Við höfum nýlega, ásamt fjölda heilbrigðisstétta, sent áskorun til yfirvalda þar sem félögin skora á yfirvöld að m.a. hvika í engu frá samþykktri lýðheilsustefnu til ársins 2030 og markmiðum gildandi laga um um einkasölu ÁTVR á áfengi.
Félögin eru:
Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, Félag lýðheilsufræðinga, Félag sjúkraþjálfara, Ljósmæðrafélag Íslands, Læknafélag Íslands, Sálfræðingafélag Íslands, Sjúkraliðafélag Íslands, Félagsráðgjafafélag Íslands. Lyfjafræðingafélag Íslands, Félag áfengis- og vímuefnaráðgjafa, SÁÁ, Fræðsla og forvarnir-félag áhugafólks um forvarnir og heilsueflingu, Foreldrasamtök gegn áfengisauglýsingum, IOGT á Íslandi og SAFF-Samstarf félagasamtaka í forvörnum.
Við teljum að með afskiptaleysi yfirvalda, bæði ráðuneyta og lögreglu, sé verið að mylja niður einkasölu áfengis á Íslandi. Mylja undan lögum sem byggja á lýðheilsu, rannsóknum og gagnreyndir þekkingu. Í stað þess að fara í málið að framanverðu, með umræðum um kosti og galla og eftir atvikum lagabreytingu, eigi að fara í málið að aftanverðu. Valdhafar leyfi ólöglegum netsölum að spretta upp, gera lítið sem ekkert í því, láta netsöluna þá hreiðra um sig og svo eigi að lögleiða þá stöðu. Eins og þið vitið er slík lögleiðing komin fram á þingmálaskrá vetrarins. Að okkar mati er þetta bæði lögbrot og algerlega siðlaust. Þetta er ekki heiðarleg og réttlætanleg aðferð. Aðferðin er þekkt innan m.a. tóbaks- og áfengisiðnaðarins, þeir spila á kerfið, play by the playbook.
Lögbrotið
Við viljum ekki nota mikið af dýrmætum tíma í umræður um lögbrotið sjálft. Bæði lög og stefnur eru skýrar. Í stuttu máli þá fer hér fram lögbrot því um smásölu er að ræða þegar varan er seld af lager innanlands á nokkrum mínútum til neytenda. Alveg eins og þegar pantaður er matur á netinu hjá Kentucky Fried Chicken og Tokyo Sushi og hann afhentur nokkrum mínútum seinna.
Ekki er um innflutning til eigin nota að ræða, þá væri lager sem selt er af ekki innanlands. Þá er salan á skjön við lýðheilsustefnuna sem allir þingmenn samþykktu fyrir ekki löngu. Ef salan væri lögleg þá þyrfti væntanlega dómsmálaráðherra ekki að flytja mál til að lögleiða söluna og ekkert slíkt mál væri á þingmálaskrá.
Stjórnsýslan
Við höfum áhuga á að ræða við ykkur um stjórnsýsluna og ráðherraábyrg. Skoða verði lög um verslun með áfengi og tóbak nr. 86/2011 sem heyra að mestu undir málefnasvið fjármála- og efnahagsráðherra og áfengislög nr. 75/1998 sem heyra að mestu undir málefnasvið dómsmálaráðherra. Þessir ráðherra hafa eftirlitsskyldu gagnvart lögunum í gegnum lögregluna, skatt og toll.
Þá sé brýnt að kryfja lög um Stjórnarráð Íslands nr. 115/2011 og lög um ráðherraábyrgð nr. 4/1963 í þessu samhengi. Samkvæmt lögum um Stjórnarráð Íslands nr. 115/2011 bera ráðherrar ábyrgð á málefnasviðum sínum. Ráðherrar bera athafnaskyldu gagnvart því að farið sé að lögum á málefnasviðum sem undir þá heyra. Þeim ber með öðrum orðum lagaleg skylda til viðbragða ef lögum er ekki framfylgt.
Í lögum um ráðherraábyrgð nr. 4/1963. Þar segir að krefja megi ráðherra ábyrgðar fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hafi orðið sekur um, ef málið er svo vaxið, að hann hafi annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins eða önnur landslög.
Fjármála- og efnahagsráðherrann
Fjármála- og efnahagsráðherra hefur vanrækt skyldu sína með því að beita sér ekki á málasviði sínu í fjölmörg ár. Til dæmis þegar ÁTVR sótti mál gegn netsölum fyrir dóm á sínum tíma. Niðurstaða Héraðsdóms var sú að málatilbúnaðurinn var haldinn annmörkum og var málinu því vísað frá án efnislegrar niðurstöðu.
Fram kom að fjármála- og efnahagsráðherrann stöðvaði málareksturinn, kvaðst ekki sjá ástæðu til þess að grípa frekar inn í atburðarásina með því að t.d. kæra úrskurð Héraðsdóms til Landsréttar eða grípa til aðgerða með öðrum hætti. Í fjölmiðlum sagði ráðherra m.a. „Ég myndi frekar leggja áherslu á að ræða með dómsmálaráðuneytinu þörfina fyrir að skoða löggjöfina og skýra leikreglurnar heldur en að grípa frekar inn í þessa atburðarás.“
Þetta var alvarlegt í ljósi ábyrgðar ráðherra á málaflokknum og þess að almennt er ekki véfengt að netverslun með lager innanlands er ekki leyfileg, sbr. afdráttarlausan dóm innan EES. Ráðherrann stóð ekki með ÁTVR í málinu heldur vísaði á annan ráðherra, dómsmálaráðherra.
Héraðsdómur vísað málinu frá á grunni þess að ÁTVR væri ekki eftirlitsaðili í þessu máli. Dómsmálaráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti eru eftirlitsaðilar í gegnum lögreglu, toll og skatt samkvæmt lögunum. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur ekki beitt sínum eftirlitsheimildum, svo vitað sé, hjá skatti og tolli eins og honum bar skylda til að gera.
Dómsmálaráðherra
Félag atvinnurekenda, FA, lagði fram fyrirspurnir til fjármála- og efnahagsráðuneytis um lögmæti þriggja útfærsla af netsölu 9. ágúst 2021.
1) Er netverzlun áfengisframleiðenda með staðfestu á Íslandi, líkt og fer fram á bjorland.is, í samræmi við lög? 2) Er netverzlun fyrirtækis með staðfestu í öðru EES-ríki, sem afhendir vörur til neytenda beint úr vöruhúsi á Íslandi, í samræmi við lög? 3) Er netverzlun fyrirtækis með staðfestu í ríki utan Evrópska efnahagssvæðisins (t.d. Bretlandi) sem afhendir vörur til neytenda beint úr vöruhúsi á Íslandi, í samræmi við lög?
Fjármála- og efnhagsráðuneytið bað dómsmálaráðuneytið um að svara, sem það gerði ekki, samkvæmt upplýsingum FA því FA dregur fram, í umsögn til Alþingis 22. mars 2022, að dómsmálaráðuneytið hafi ekki svarað þeim neinu varðandi lögmætið þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir.
“FA hefur gert ítrekaðar tilraunir til að fá dómsmálaráðuneytið til að svara spurningum um lögmæti þeirra þriggja mismunandi útfærslna á vefverzlun sem litið hafa dagsins ljós. Í fyrsta lagi er um að ræða fyrirtæki með heimilisfesti á Íslandi, í öðru lagi vefverzlanir með staðfestu í öðru ríki Evrópska efnahagssvæðisins og í þriðja lagi vefverzlanir með staðfestu í ríkjum utan EES, til dæmis Bretlandi. Í öllum tilvikum eru starfrækt vöruhús á Íslandi, sem vörur eru afhentar úr. Svör ráðuneytisins hefur mátt skilja svo að innlend vefverzlun sé óheimil að óbreyttum lögum, en ekki hafa verið gefin skýr svör varðandi önnur rekstrarform.“
Dómsmálaráðherra hefur því vanrækt skyldu sína ef rétt er að fyrirspurn í mikilvægu samfélags- og lýðheilsumáli hafi verið látin liggja án svara.
Við gefum FA líka falleinkunn, því okkur sýnist að þeir beittu sér ekkert frekar til að fá svör. Þeir kærðu t.d. ekki málið til Úrskurðarnefndar um upplýsingamál, fóru ekki með það til Umboðsmanns Alþingis svo við sjáum. Við höfum hins vegar kært til nefndarinnar og bað nefndin dómsmálaráðuneytið um að taka „ákvörðun um afgreiðslu hennar eins fljótt og við verður komið og ekki síðar en 25. september næstkomandi.“
Við sendum bæði dómsmálaráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra erindi þann 20. mars þar sem við óskuðum skriflegra skýringa á athafnaleysi ráðherra á málefnasviði sínu.
Dómsmálaráðherra svaraði og gaf boltann á fjármála- og efnahagsráðherra með þessum orðum „Vegna þeirrar netsölu sem vísað er til í erindinu hefur áfengis- og tóbaksverslun ríkisins höfðað dómsmál á hendur tveimur fyrirtækjum. Málunum var vísað frá héraðsdómi og hefur hvorki ÁTVR né fjármálaráðherra hafst frekar að, eftir því sem næst verður komið.“
Eins og sjá má hafa dómsmálaráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra vísað hvor á annann í þessu máli í stað þess að taka á því.
Fjármála- og efnahagsráðherra hefur ekki svarað fyrirspurninni okkar frá 20. mars. Við teljum að ykkar nefnd eigi að kryfja lögin um Stjórnarráð Íslands og lög um ráðherraábyrgð í þaula í þessu samhengi.
Þá viljum við benda á fleiri yfirvöld sem hafa brugðist.
ÁTVR kærði netsölur 16. júní 2020. Síðan eru liðin á fimmta ár. Eftir eftirrekstur brást Ríkissaksóknari loks við og er farinn að spyrja lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu hvenær ljúka eigi málinu. Nú hefur komið fram opinberlega að tvö netsölumál eru fullrannsökuð og komin til ákærusvið. Því skal skotið að hér að þrátt fyrir þetta ákveður Hagkaup að hefja áfengissölu, vitandi að kæra ÁTVR er komin á ákærusvið lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og það styttist vonandi í niðurstöðu þar.
Við gefum lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, sem hefur ekki komist að niðurstöðu í á fimmta ár, falleinkunn í þessu máli.
Að okkar mati er ekki hægt að útskýra þennan rannsóknartíma. Kannski hefði mátt útskýra nokkra mánuði, tæpast ár. En þessi tími er algerlega óeðlilegur.
Að lokum teljum við rétt að geta þess að þrátt fyrir að hafa reynt að rannsaka þetta mál um stund þá höfum við ekki séð neitt lögfræðiálit sem styður að netsalan eins og hún fer fram hér sé lögleg. Við höfum einungis séð álit sem renna stoðum undir að hún sé ólögleg s.s. álit Málþings (Bjarki Már Baxter) unnið fyrir ÁTVR og álit Magna lögmanna (Flóki Ásgeirsson) unnið fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytið. Í grein heilbrigðisráðherra „Lýðheilsuhugsjónin“ á visir.is 30. ágúst sl. segir: „Í lögfræðiáliti sem unnið var að beiðni fjármála- og efnahagsráðherra kemur skýrt fram að það fyrirkomulag netverslana sem þróast hefur hér á landi síðustu misseri sé í andstöðu við lög.“
Annað hvort er hér átt við Magna álitið eða eitthvað annað álit. Við höfum spurnir af því að til sé álit í dómsmálaráðuneyti og/eða fjármála- og efnahagsráðuneyti sem okkur skilst sýni að netsalan sem fer fram á Íslandi sé ólögleg. Ekki vitum við hvort heilbrigðisráðherra sé að vísa til þess. Álitið sé nokkurra ára, hafi farið á milli ráðuneyta, en setið sé á því. Við teljum að stjórnskipunar- og eftirlitnefnd þurfi að kalla eftir álitinu. Því ef ráðuneyti á til álit um að færa megi rök fyrir því að netsalan sé ólögleg og lykilráðherrar hafi ekki brugðist við árum saman, eru það sterk viðbótarrök við þau rök sem fyrr hafa verið rakin um að kryfja verið lög um ráðherraábyrgð og athafnaleysi til hlítar í þessu mikilvæga samfélags- og lýðheilsumáli.
